Otbasy – izgilik qaınary

Rýhanı jańǵyrý – jańashyl­dyq­qa qol jetkizý, zamannyń je­tis­tigin baǵyndyrý, sonymen bir­ge eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár alý degen sóz. Adamı qun­dy­lyqtar, rýhanı qazyna arqyly jas­­tardy tárbıeleýge, olardyń boıyna patrıottyq rýhty sińire bilý jumysynda rýhanı salaǵa basymdyq berýdiń qajettiligi týyndap otyr. Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrýǵa, rýhanııatqa, bilim, ǵylymǵa mańyz berýi – úlken kóregendik, ári ulttyń alǵa ilgerileýine qozǵaýshy kúsh der edik. Bul – táýelsiz elimizdiń ba­qyt­ty bolashaǵy men alańsyz ke­le­shegi úshin jasalyp jatqan ju­mys. Otbasyndaǵy izgilik tár­bıesin damytý kóp ǵasyrlyq ha­lyq pedagogıkasyna jáne ba­la­lardy jalpyadamzattyq qun­dy­lyqtarǵa oqytýdyń álemdik tájirıbesine negizdelgen. Ár adamnyń ómirinde otbasy onyń ózindik sanasy qalyptasýynyń alǵashqy baspaldaǵy bolyp tabylady. Otbasynda balanyń bolmysy, qarym-qatynas jasaýyndaǵy bi­liktiligi men daǵdysy jeti­lip, onyń adamgershilik beı­nesi men kásibı turǵydan ózi­niń ornyn ózi tabý qabileti qalyp­ta­sady. Otbasy ulttyń, eldiń, álem­niń, adamzattyń negizi jáne sondyqtan da otbasynda du­rys qarym-qatynas ornata bilý qajet. Bala baqytynyń kepili – ata-ananyń ónegeli tárbıesinde. Balany otbasynda durys tárbıeleý onyń mektepte jaqsy oqýyna, bolashaqta jaqsy azamat bolyp shyǵýyna úlken yqpalyn tıgizedi. Jas jet­kin­shekke januıada durys tárbıe beril­se, bolashaqta odan úlken ná­tıje kútýge bolady. Durys tár­bıe alǵan bala ata-anasyn qýantyp otyrady.

Balaǵa durys tárbıe berýdiń ózekti bir salasy jas jetkinshektiń eńbekke degen áleýmettik kóz­qa­ra­­syn qalyptastyrý bolyp taby­­lady. Buny tek muǵalimder ǵana emes, árbir ata-ana qolǵa alyp, óz balalarynyń ıgilikti iske qatysýyn qadaǵalap otyrýy kerek. Elimizdiń bolashaǵy erteń­gi tártipti de tárbıeli urpaq ekeni daýsyz.. Ata-analar bala­la­rynyń boıynan jat qylyq kórse, muǵalimderdi, joldastaryn, qoǵamdy kinálaýdan góri, «balamdy tárbıeleýde qaı jerden aǵattyq ketti, balam­nyń boıyna jaqsy ádet sińirýde, jaq­­sy tárbıe berýde qaı jerden jańyldym» degen oı túıse eken. Adam balasynyń shyr etip ómirge kelgende kóretini ata-ana, al ata-ana ómiriniń jalǵasy – bala. Balasynyń keremet ǵalym bolmasa da, tárbıeli, úlgili, aqyldy kishipeıil, baýyrmal, meıirimdi bolyp ósýin ata-ana qadaǵalaıdy.

«Tárbıe basy  – tal besik», «Uıada ne kórseń, ushqanda sony ilersiń» deıtin dana sózder tekke aıtylmasa kerek. Balany tárbıeleýde ata-ananyń bir-birine degen qarym - qatynasy, qalaı sóılesetindigi, týǵan-týyspen, kórshi-kólemmen qalaı aralasatyndyǵy, kelgen qonaqty qalaı syılaıtyny, tipti usaq-túıek bolsa da, qalaı tamaqtanatyny, dastarhan basyndaǵy ádeptiligi, qalaı kıinetini – bunyń barlyǵy balaǵa áser etedi. Bala úlkenge qarap ósedi. Balany únemi uryp-soǵyp emes, qatelesken jerin aqylmen, mysal keltire otyryp, túsindire tárbıeleý kerek.

Sondyqtan áke de, sheshe de balalarynyń jan-dúnıesine úńilip, minez-qulqyndaǵy erek­she­­likterdi jete bilgeni jón. Bala­lar­men áńgimeleskende olardyń pikirimen de sanasyp otyrǵan oryndy.

О́z balasymen ashyq sóılese almaı, syrlasa bilmeıtin ata-analar «Ekeýmiz de jumystamyz, keshkisin úı sharýasynan qol tımeıdi, balamen sóılesýge ýaqyt joq» degendi aıtady. Bul durys emes. Balamen sóılesýge tipti arnaıy ýaqyt bólýdiń qajeti joq. Áke men shesheniń ul-qyzdary­men úı sharýasynda júrip-aq áń­gi­­melesip, oı bólisýine ne kedergi?! Balany mektepke aparyp, qaıtar jolda syrlasyp áń­gimelesýge bolatynyn esten shy­ǵarmaǵan jón. Bala mektepte bolǵan jaıdy áńgimelep, dostary jaıly oı-pikirimen bóliskisi keledi. Balany ýaqytym joq dep tyıyp tastamaı, suraqtaryna jaýap berip, óz pikirińizdi ortaǵa salsańyz, onyń oıynda durys pikir qalyptastyrady.

 Bala degenimiz – bolashaq. Bala­la­rymyzdy qalaı tárbıe­le­sek bolashaǵymyz solaı bolmaq, «Ul tárbıeleı otyryp, jer ıesin tár­bıeleımiz, qyz tárbıeleı oty­ryp, ultty tárbıeleımiz».

«Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe berilýi kerek, tárbıesiz beril­gen bilim adamzattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń bar­lyq ómirine apat ákeledi» – deı­di ál-Farabı. Jas urpaqqa tá­lim-tárbıe berýdi qoǵam bolyp, ustazdar qaýymy bolyp, eń bastysy, ata-analar bolyp qol­ǵa alsaq, bolashaǵymyz jar­qyn bolmaq. Balalarymyzdy otansúıgishtikke baýlyp, ata-baba salt-dástúrin qurmetteı bilýge urpaq tárbıeleý barshaǵa birdeı mindet.

Ult tárbıesi – ult bolashaǵy. Ege­mendi elimizdiń erteńgi bola­shaǵy – tárbıeli urpaq.. Ár ulttyń tarıhı damýynda erte zamannan qalyptasyp kele jatqan rýhanı asyl murasy, ádet-ǵurpy, salt-dástúri bar. Halqymyzdyń ádet-ǵuryp, salt-dástúri jet­kin­­shek urpaqty adaldyqqa, adam­ger­shilikke, jaqsylyqqa ún­dep, olar­dyń sana-sezimin, dúnıe­ta­nymdyq qabiletin damytýdy kózdeıdi. Elbasy rýhanı jań­ǵy­rýdaǵy ulttyq sananyń róline basa nazar aýdaryp, birneshe mindetterdi aıqyndap berdi. «Týǵan elge» ulasatyn «Týǵan jer» baǵdarlamasyn qolǵa alýdy usynyp otyr. Árbir azamatty óziniń týǵan jeriniń gúldenýi úshin naqty úles qosýǵa úndeıdi. El­­di qadirleý týǵan jerdiń rýhyn boıǵa sińirip ósýden bas­tal­ǵan. Jas býyn ókilderi ha­lyq­­tyń ıgi dástúrinen tálim alyp, eljandylyq, patrıottyq qa­sıetterdi boıyna sińirip ósý úshin naq osyndaı baǵdardyń ma­ńyz­­dylyǵy zor. Máńgilik jal­py­­adamzattyq qundylyqtarǵa ne­giz­delgen baǵdarlamany júzege asy­rý arqyly «Máńgilik Eldiń» bo­lashaǵyn qura alamyz.

Rýhanı jańǵyrý – ulttyń, bola­shaqtyń bolmysyna tán quby­lys jáne halyqqa ortaq uǵym, ortaq ustanym, tarıhı qajet­tilik. Al sananyń damýymen qa­tar júretin nárseler – eńbek, bi­lim, adamgershilik jáne kisilik deń­geıde oılaý. Ár ulttyń bolmy­sy men múddesiniń qozǵaýshy kú­shine aınalǵan sana qashanda áleýmettik jáne jańa tarıhı qubylysqa ıe bolady. Osy rette rýhanı jańǵyrý – adamnyń sana-seziminiń, senimi men sapasynyń, bilimi men ómir súrý tásiliniń kórsetkishi. Jastardyń rýhanı baılyǵy degende birinshi kezekte olardyń bilimdiligi, ana tilin bilýi men mádenı deń­geıi, dúnıetanymdyq oı-órisi turady. Qoǵamdyq sanany jań­ǵyr­týdyń basty basymdyǵy ul­ty­­myzdyń jahandyq qoǵam­das­tyqta básekege qabiletti bolýy ekendigi sózsiz. Bul rette ózi­mizdiń biregeıligimizdi, qun­dy­lyqtarymyz ben dástúri­miz­di saqtaýdy otbasy tárbıesinen bastaýǵa tıispiz.

Serikúl RAHMETOVA,

Sátbaev qalasy №7 orta mektebiniń bastaýysh synyp muǵalimi