Saýryq batyrdyń jan serigi Suranshy batyrdyń qurdasy ári senimdi sarbazy taıtory Nııazbekten týǵan Sáttibektiń – el arasynda Sáke bolys atanǵan, asa dańqty tulǵa bolǵany tarıhtan jaqsy málim. Onyń kórnekti bir mysaly shejire paraqtaryna aına-qatesiz bylaısha túsirilgen de.
1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisinde aqsaqaldyq-abyzdyq jastaǵy Sáke Nııazbekuly bolys Úshqońyr jaılaýynda qol jınap jatqan Bekbolat Áshekeulynyń qosynyna at aryltyp, alyp ushyp aldymen jetken eken. «Ultaraqtaı bolsa da ata qonys jer qymbat, at tóbelindeı bolsa da týyp-ósken el qymbat. Mundaı kezde tynysh ta jata almadym, Beke! 300 jigitke kebinin kıgizip, asyl tuqymdy jylqylarymnan ustap mingizip, sapqa turǵyzyp aldyńa alyp keldim. Elimiz úshin jan qısaq kórimiz bir, jeńip shyqsaq shyǵar taýymyz bir, tiger Týymyz bir...» degen eken. Sonda Bekbolat batyr shyn tebirenip: «Seni Sáke dana deıdi, El-jurtyna pana deıdi. Jaýǵa salsa batyrymsyń, daýǵa salsa aqylymsyń. El úshin janyn tikken, Asyl Er jaqynymsyń. Sáke bolys, Sáke bı, Sáke batyr degen dańqyń bar, sońyńda qaraqurym tyńdaıtyn halqyń bar. Er aıtsa – eldiń aıtqany, eldiń qamyn jep aıtqany. Ot ishinde týǵandar órtten qoryqpaıdy. Qaıran erlerim, qyrandaı ushyp jetken ekensińder ǵoı...» degen eken.
El tutqasyn ustaǵan Sáke bolys Nııazbekulynyń 175 jyldyǵyn dúrildetip ótkizgen uzynaǵashtyqtar – batyrlar eliniń urpaǵy ardaqty uldarynyń esimin el esinde máńgi saqtalatyndaı etip ardaqtap, madaqtady. Is-sharasy aýqymdy ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa ulasyp, azýyn aıǵa bilegen ǵalym-ǵulamalar tarıh tuńǵıyǵynan shertip-shertip tańdap alǵan shejirelerin oqydy, arqaly aqyndar tógip-tógip jyrdan shashý shashty. Kóne arhıvti tereńnen kótergen derekti fılm kórsetilip, «Taıtory Sáke bolys» kitabynyń tusaýy kesildi, jas urpaqqa amanat etildi.
***
Kózi tirisinde Esenquldyń ózi jelpinip óleńderin oqı almaı ketken Mádenıet úıiniń sahnasyna Túrkııadan kelgen qonaqtar osy kúni sýyryla sóz saptap shyqty. Túrik qyzy Esenquldyń «Jaqsy adam edi» óleńin túrik tilinde jatqa oqydy. Lyq tolǵan zalda muń ornady, kóz jasy syǵyldy, eldiń esine Esenquly tústi... Anadoly – «Kardesh kalamler» («Baýyrlas qalamdar») ádebıet jýrnalynyń bul sanyn túgeldeı qazaq aqyny, Mádenıet salasynyń úzdigi Esenqul Jaqypbekke arnapty. «Baýyrlas Anadoly elinen, Túrik jerinen Abaı, Mahambet, Súıinbaı, Jambyl, Esenqul eline jalyndy sálem!» dep qıyla sóz sóılegen Ataman Kalebozon hanymnyń júrek tebirenterlik jan syryn estý Esenqul aqynǵa buıyrmaǵan eken!..
«Aqynnyń erkin úlgide jazǵan óleńderi onyń ómirde qandaılyq erkin oı-seziminde erkin júrgenin kórsetedi» degen Ataman hanym ózi redaksııalaǵan, túrikshe jaryq kórgen, búgin aqynnyń týǵan kúnine oraı osynda, Uzynaǵashta tusaýy kesilgen «Jazǵy tańda» («Yaz safaginda») jyr jınaǵy túrik oqyrmanynyń basyna jastap oqıtyn kitabyna aınalatynyna sendirdi. «Esenqul Jaqypbek – túrki áleminiń ardaqty da arly aqynyna aınaldy».
Aqynnyń óleńderin Qazaqstannyń Túrkııadaǵy elshiliginiń jaýapty qyzmetkeri Málik Otarbaev aýdarǵan. «О́zge tilden aýdarylǵan talaı jyrdy qalpyna keltirgenshe «san ret ólip-tirilesiń», biraq, Málik Otarbaevtyń aýdarmasyndaǵy Esenquldyń óleńderi taý sýyndaı syldyrap tur. Myń rahmet, Málik!» dep aǵynan jarylǵan Ataman Kalebozonnyń sezimge toly júrekjardy sózin qulaqpen estý qandaı-dy, shirkin! Halyqaralyq Jambyl atyndaǵy qordyń tóraǵasy, jazýshy Manarbek Izbasarov ıgi istiń izin sýytpaı dıplomat-jazýshy Málik Otarbaev pen aqyn Ataman Kalebozonǵa halyqaralyq Jambyl atyndaǵy syılyqtyń laýreaty ataǵyn tapsyrdy.
El aqynyna aınalǵan Esenquldyń «Shóp shyqqanǵa bir qýanyp, Kók shyqqanǵa bir qýanyp, Sók syqqanǵa bir qýanyp, О́mir ótti-aı zyrǵyp aǵyp..» atty el aýzyndaǵy shýmaǵy ózi óleń oqı almaı ótken Mádenıet úıiniń mańdaıyna tasqa basqandaı etip jazýly turdy...
Talǵat SÚIINBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Sýretterdi túsirgen Nurmanbet QIZATULY
Almaty oblysy,
Jambyl aýdany
