Álemniń basty basylymdarynda jarııalanǵan «Iаdrolyq saıasatqa sholý» atty maqalada jańa strategııaǵa birshama túsinikter berilgen. Osy maqalanyń kirispesinde ıadrolyq qarýmen baılanysty jahandyq qaýipsizdikke degen qaterdiń sońǵy segiz jyldaǵy jaǵdaıy kúrdelene túskeni aıtylǵan. «Búgingi tańda Amerıka Qurama Shtattary buryn-sońdy bolyp kórmegen barynsha kúrdeli jáne jan-jaqty ıadrolyq qaterdiń aldynda tur» delingen onda.
Álemdegi barlyq jaǵynan eń qýatty memlekettiń ózi osyndaı qaýip baryn aıtyp, qorǵalaqtap otyrsa, basqalarǵa qaıtpek kerek? Bir kezde Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ıadrolyq qarý týraly «adamzattyń ózin-ózi óltirýi, al ózine-ózi qol salý Jaratqanǵa qarsy shyǵý degen sóz, ondaıdy barlyq álemdik dinder aıyptaıdy. Osy turǵydan alǵanda adamzattyń ıadrolyq qýatty arttyrýǵa tyrysýy – naǵyz kúpirlik» degen edi.
О́z isin aqtaý úshin AQSh osy strategııasynda: «Búkil álem ıadrolyq qarýdan bas tartqanǵa deıin Qurama Shtattar qaýipsiz ári senimdi osy zamanǵy, kóp fýnksıonaldy jáne turaqty ıadrolyq áleýetke qol jetkizýi kerek» deıdi. Demek, AQSh basqalar ıadrolyq qarýdan bas tartqansha biz qarýymyzdy kúsheıte beremiz dep tur, al bir memleket kúsheıgen saıyn basqalar da artta qalmaýdy oılaıtynyn, sóıtip ıadrolyq qarý arsenaly álemde arta beretinin nege oılamaıtynyna tańǵalasyń!
Árıne atalmysh qujatta mynadaı joldar da bar: «AQSh aldaǵy ýaqytta da barlyq álemdegi ıadrolyq, bıologııalyq jáne hımııalyq qarýlardy tolyqtaı joıýǵa kúsh salatyn bolady». Alaıda ıadrolyq qarýymyzdy kúsheıtemiz degen maqsat mundaı ıgi nıetti joqqa shyǵaryp tur emes pe? Munyń sebebin Vashıngton Reseı men Qytaı ıadrolyq qarýdy jetildirý jumystaryn toqtaýsyz júrgizip kele jatyr deýimen túsindiredi.
Iаdrolyq saıasatty aqtaǵan atalmysh maqala da Reseıdiń ıadrolyq qarýǵa baqylaý jasaý jónindegi kelisimsharttar men mindetterdiń talabyn oryndamaǵany aıtylady. Sonyń ishinde Reseıdiń 20 kılotonnalyq (AQSh-tyń 1945 jyly Hırosımaǵa tastaǵan bombasynyń kúshindeı) taktıkalyq ıadrolyq qarýdy kóbeıtip jatqanyn synaıdy. Sonymen birge Soltústik Koreıa men Irannyń ıadrolyq baǵdarlamalarynan da qaýiptiń zor ekendigi aıtylady.
Osy qujat jarııalanǵan boıynda Reseıdiń Syrtqy ister mınıstrligi AQSh ıadrolyq doktrınasynyń antıreseılik sıpatynyń negizsiz ekenin, Máskeý qol qoıylǵan kelisimsharttar boıynsha óziniń halyqaralyq mindetterin oryndap jatqanyn jarııalady. Sonymen birge SIM AQSh óziniń ıadrolyq arsenalyn kúsheıtetin bolsa Reseı óziniń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin qarsy sharalar jasaýǵa májbúr ekenin atady.
Osydan bir aı buryn Reseıdiń Kalınıngrad oblysyna «Iskander» kesheniniń ornalastyrylǵany moıyndalǵan. Endi AQSh-tyń jańa ıadrolyq strategııasyn eýropalyqtar osy oqıǵamen baılanystyryp, talqylaýda. Máselen, AQSh-tyń bedeldi basylymdarynyń biri «New York Times»-te eýropalyq avtorlar «doktrınanyń iske asyrylýy jańa tıptegi ıadrolyq qarý jasaý jarysyn» týdyrýy múmkin deıdi. Sonymen birge olar endigi ıadrolyq qarýlar sany jaǵynan emes, jańa taktıka men tehnologııaǵa negizdelýi arqyly shaǵyn kólemde jasalatyn shyǵar desedi.
«Amerıka daýysyna» bergen suhbatynda reseılik áskerı sholýshy Pavel Felgengaýer bárine kináli Reseı tarapy ekenin aıtady. «Reseı sońǵy 15 jylda ıadrolyq qýatyn arttyrýmen aınalysyp, Amerıkanyń aldyna tústi», deıdi ol. Sonymen birge osy avtor burynǵy prezıdent Obamanyń ıadrolyq qarýdy birjaqty qysqartýy Reseıge áser etpegenin jetkizedi.
Qytaı tarapy da AQSh-tyń ıadrolyq qarý jónindegi jańa bastamasyn qoldamaıtynyn jarııalap, Vashıngtondy ıadrolyq áleýetin shekteýge shaqyrdy. Bul týraly QHR Qorǵanys mınıstrligi jaqynda resmı túrde málimdeme jasap: «Biz AQSh-tyń «qyrǵı-qabaq soǵys» mentalıtetinen bas tartyp, óziniń ıadrolyq qarýyn qysqartýda basty jaýapkershilikti moınyna alar degen úmittemiz» dedi. Sonymen birge osy qujatta Qytaıdyń ıadrolyq qarýdy eshqashan da birinshi bolyp qoldanbaıtyny aıtylǵan.
Stokgolmniń halyqaralyq ıadrolyq qarýdy zertteý ınstıtýtynyń baǵalaýyna qaraǵanda, qazir Qytaı ıadrolyq arsenaly jóninen álemde besinshi oryn alady. Olarda 270 al AQSh-ta 6800 oqtumsyq bar, bul Reseıdikinen az dep esepteledi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
