Aqıyqtyń aqyry

Ertede Altaı ólkesin meken etken Tineı atty ataq­ty búrkitshi ótken. Bul qus­begi týraly kezinde qytaı qazaq­tary arasynan shyqqan úlken ǵalym, zııaly tulǵa Nyǵ­met Myńjanıdyń ózi qalam tartqan edi. Birde Tineıdiń jal­ǵyz tuıaq qula bıesi Ertis­tiń muzynyń ústine baryp qulyn­daǵan eken. Qara quıryq, qara jal, erkek qula qulyn týyp­ty. Iesi izdep barsa, ja­ryq­tyq qula bıe qamys qula­ǵyn qaıshylap, ózenniń jaǵa­syna jaltaq-jaltaq eleńdeıdi. Buǵan ne boldy dep qarasa: jaǵa­da qula bıeniń shýyn jep toıat­tap, qanaty sýǵa malynyp saýys-saýys bop qatqan sary búrkit otyr. Tineı búr­kitti ustap kúpisine orap ala­dy da, jańa qulyndaǵan bıe­sin aıdap úıine keledi. Bul búr­kittiń bitimi bólek, tegeýrin tuıaǵynyń jebesi jarty qarys eken. Qusty kórgenderdiń bári: «Aqıyq, qandybalaq qyran­nyń ózi» dep maqtasady.

Ǵaıyptan qolyna túsken sary qusty Tineı úsh jyl túle­tip baryp salady. Biraq úmit aqtalmaıdy. Taǵy eki jyl tú­letedi. Bul kezde baıaǵy qara­jal qula qulyn besti shyǵyp, jaqsy at bolady. Tineı qusbegi qula atyna minip, sary búrkitin kóterip qys boıy saıatshylasa da eshteńe aldyra almaıdy. Muny kórgen basqa saıat­shylar − Eı, Tineı «qusyń túl­ki alsa búrkit, almasa laý min­gen shúrshit» deıtin sóz bar, jal­ǵyz atyńdy qınap áýre bolǵan­sha, aıaq baý, tomaǵasyn sypyryp qoıa ber! – dep aqyl aıtady. Sary qustyń bitimi men kórik-kelbetinde bir keremet baryn baıqaǵan Tineı ony bosatyp qoıa berýge qımaıdy, esik aldyndaǵy qý túbirge qon­dyryp baılap qoıady. Sary qus anda-sanda myńqyldap sha­qyryp qoıyp otyra berdi.

Birde aýyldyń jylqysy barymtalanady. Izdeýshiler beısaýat bir adamdy «urylarmen sybaılas» dep ustap ákelip, aıaq-qolyna kisen salyp qoıady. Ol sorly birde álgi adam kise­nin saldyrlatyp Tineıdiń úıi­ne keledi. Esik aldynda qý túbirge qonyp otyrǵan sary qustyń myńqyldap shaqyrǵan únin estip:

− Qaıran qyranym-aı, Altaı­dyń alty asqaryn asyp sen qaıdan kelip ediń, alty qabat Alataýdy basyp men qaı­dan kelip edim? – kúńirenedi. Bul sózdi estigen Tineı:

− Eı, sorly sen bul qus­tyń tegin tanyp, tilin biletin kisideı sóılediń-aý, bul saǵan «Altaıdyń alty asqaryn asyp keldim» dep til qatty ma?- dep suraıdy. Ury aıtady: Aqıyq Altaıǵa ketti, Aqshe­gir Narynǵa ketti, Qarager Boǵ­daǵa ketti, Sabalaq sary saýyr­ǵa ketti, – degen eken, ja­­laıyr Shora, mynaý sol «Al­­taıdyń aqıyǵy». Qustyń oń ıyǵyndaǵy aq jún adam ala­tyn­dyǵynyń nyshany, sol ıyǵyndaǵy aq jún ań ala­tyndyǵynyń aıǵaǵy. Buny ańǵa salmaı turyp oń ıyǵyndaǵy aq júndi qıyp tastaý kerek. Ári bul qyrannyń er súıegi barmaqtaı eki topshysynyń ushynda eki tegeýir tuıaǵy bar, bul qatardaǵy qus emes, Aqıyqtyń ishindegi qyrany, deıdi. Bul sózdi estigen Tineı:

− Ras aıtasyz. Bul qus qol­ǵa túspes asyl qyran dep ózim de oılaǵan edim, biraq úsh jyl túletip salsam da tyshqan murnyn qanatpady!

− Ań almaıtyn qus joq qaıyrýyn tapsa degen, bul qus­ty qalaı túletip, qalaı qaıy­ryp edińiz?

Bul suraqqa tańdanǵan Tineı:

− Qusty qalaı túletip, qa­laı qaıyrýdyń baıaǵydan kele jatqan dástúri bar emes pe, jazdaı sýyr etimen túletip, bórtpemen júndetip, aq jemmen qaıyrdym, – deıdi.

− Bul ádettegi qus emes, ózge­she qus, munyń baby da ózgeshe – deıdi tutqyn.

– Jaz shyqqanda aıaq baýyn al da qoıa ber, jaz boıy emin-erkin shalqyp ushyp júrsin. Qashyp keter dep qoryqpa, sen oǵan senseń, ol da saǵan senedi, seni tastap ketpeıdi. «Qazannyń qa­ra daýyly» tús­kende ustap tuǵyryna qondyr da tý bıeniń qazy­symen qa­ıyr, qys boıy jerge tús­peı­­­di, kózine kóringen ańdy jibermeıdi. Munyń taǵy bir shalt minezi – keshke ańnan qaıt­qanda eligip kez kelgen adamdy kókke kóterip ushyryp oı­naı­dy, qasyńdaǵy qaǵýshyńa qu­lyn jarǵaq kıgizip, arqasyna ergenshek tańyp qoıǵaısyz...

Tineı qusbegi tutqynnyń aqylyna súısinip, ony kepil­dikke alyp, aıaq-qolyn kisennen bosatyp eline attandyrady. Osy tusta baıaǵyda bes jyl buryn qarajal qula qulyn tapqan Tineıdiń qula bıesi qatarynan bes jyl qysyrap, semiz­dikten shaılap júre almaı, kúzdiń qara sýyǵy tús­kende jon arqasy jarylyp óledi. «Izdegenge – suraǵan» degen­deı Tineı qusyna qula bıeniń semiz qazysyn berip qaıy­rady. Kúıi kelgen sary qus qystaǵy salbýrynda kózine kóringen ańdy qalt jibermeı ustaıdy. Kún batyp ańnan qaıtqanda eligip ushyp, qolǵa qonbaı kergip, kulyn jarǵaq kıip arqasyna ergenshek baı­laǵan qaǵýshyny qaǵyp alyp kókke ushyryp, qumary qanǵan soń qaıta ákelip jerge túsirip oınaıdy.

Qys ótip saıatshylyq maý­symy aıaqtalǵan soń Tineı qusynyń aıaq baýyn alyp qoıa beredi. Ol kúni boıy emin-erkin ushyp júrip, kesh bata kez kelgen úıdiń shańyraǵyna baryp qonady. Sary qustyń shańyraqqa kelip qonýyn «qut» dep bilgen jurt oǵan qonaǵasy berip, meıman etetin dástúr qalyptasady.

Kúnder ótip sary qustyń ataǵy at jeter jerge jaıy­lady. Birde Tineı qusbegi sal­býrynnyń sońǵy qyzyǵyn kórmek bolyp ańǵa shyǵady. Bıikke shyǵyp tomaǵa tartqany sol edi, qolyndaǵy qusy tilep ushady da bir tereń shatqaldyń ústine baryp tik shanshylyp quldılap ketedi. Tineı atymen shaýyp jetse, shatqaldyń ishi astan-kesteń. Naızaǵaı jar­qyldap, sarala saǵym oınaıdy. Baraıyn dep umtylsa astyn­daǵy qula aty yshqynyp úrkip, apyr-topyrdyń mańyna bas­paıdy. Keshikpeı kún uıa­syna batyp, juldyz jamyrap, jer jahandy qarańǵylyq búr­keıdi.

Erteńinde tańsáride Tineı el-jurtty jınap barsa, sary qus tastyń ústinde túk bolma­ǵandaı taranyp otyr. Sóıt­se, adam barmaıtyn tereń shat­qalda alyp jylan bar eken búrkit soǵan baryp túsken de ony óltirip, basyn mújip toıattap otyrǵan túri. Aıdahardyń jaı­rap jatqan jemtigin kórgen jurt eriksiz tańdaı qaǵady.

Sary qustyń arqasynda Tineıdiń de ataǵy aspandaıdy. Biraq jazymyshtan ozmysh joq, qusbegi kenet aıyqpas dertke shaldyǵyp, tósek tartyp jatyp qalady. Daýasyz dertke tap bolǵanyn sezgen qusbegi, týǵan-týystarymen aryz­dasyp: «Men ólgen soń janazama soıylǵan jylqynyń qazysyn sary qusqa jegizip, aıaq baýynan bosatyp qoıa be­riń­­der» dep kóz jumady.

Qusbeginiń ósıeti boıynsha el sary qustyń aıaq baýyn alyp, bostandyqqa qoıa beredi. Búrkit samǵap ushyp, aqsha bultqa sińip kózden ǵaıyp bolady. Kelesi jyly el-jurt jınalyp Tineıge as beredi. Sol sátte aqsha bultty qaq jaryp sorǵalap jetken sary qus jer oshaqtyń basyna kelip qonady. Jer oshaqtyń basyndaǵylar oǵan asqa soıǵan jylqynyń ókpesin laqtyrady. Ony ilip alyp aspanǵa kóterilgen búr­kit ábden bıiktep alǵan soń sheńgelindegi ókpeni jemeı jerge tastaı salady. Shyrqaý kókte qalyqtap ári-beri ushady. Kenet qanatyn qomdap, as berip jatqan aýyldyń shetindegi zıratqa qaraı atqan oqtaı shúıi­ledi. Tars etken dybys, burq etip kókke kóterilgen shań­nan keıin, jınalǵan qaýym zırat jaqqa júgiredi. Olar Tineı­diń zıratyna soǵylyp ólgen sary qustyń talqany shyq­qan jemtigin kórdi.

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»