QUQYQ QORǴAÝ DEŃGEII ARTADY

Bizdiń elimizde adamnyń ómirinen, quqyqtary men bos­tandyqtarynan artyq qazyna joq ekendigi Konstıtýsııa­myz­dyń eń birinshi babynda naqpa naq jazylǵan. Al Ata Zańy­myz­dyń ár baby múltiksiz or­yn­dalatyndyǵyna Memleket basshysynyń halyqqa arnaǵan jańa Joldaýyna oraı senim odan ári nyǵaıa tústi. Joldaýda atap kórsetilgendeı, elimizde jasalynǵan barlyq ekonomı­kalyq, saıası, quqyqtyq negiz­der halqymyzdyń ıgiligine ǵana jaratylady. Alaıda, ondaı ıgilikti isti júzege asyrý, ıaǵnı Elbasy aıtqandaı, ekonomı­ka­ny jahandyq qalpyna kelti­rýge daıyndaý jáne onyń syrt­qy synaqtarǵa turaqty­lyǵyn arttyrý úshin birneshe mindetti sheshý qajet. Sonyń biri – elde senimdi quqyqtyq ortany qalyptastyrýdy odan ári jalǵastyra túsý bolyp ta­bylady. Bul oraıda azamattar­dyń konstıtýsııalyq quqyq­tary men bostandyqtarynyń saqtalýyn aıyryqsha qamta­masyz etý máselesi prokýratýra organdaryna júkteletindigi beker emes. О́ıtkeni qoǵamdaǵy kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaıtý ishki saıa­sı sala men ulttyq qaýipsizdik­ke tikeleı baılanysty. Demek, eń aldymen azamattardyń qu­qy, bostandyǵy aıryqsha qor­ǵalýy kerek. Mine, osyǵan baılanysty el prokýrorlary qyl­mystyq qýdalaýǵa tap bol­ǵan, sondaı-aq arnaıy meke­melerde ustalyp otyrǵan jeke tulǵalardyń quqyqtaryn saq­taýǵa jáne olarǵa qatysty qı­naý men ózge de tyıym salyn­ǵan yqpal etý ádisterin qol­daný faktilerin boldyrmaýǵa erekshe nazar aýdaryp otyr, deıdi Bas prokýratýranyń res­mı ókili Nurdáýlet Súıindikov. Onyń aıtýyna qaraǵanda, BUU-nyń azaptaýǵa jáne ózge de qatygez nemese adamnyń qa­dir-qasıetin túsiretin áreket­terge qarsy kúres jónindegi arnaıy baıandamashysy Man­fred Novak Qazaqstannyń osy baǵyttaǵy quqyq qorǵaý qyz­metiniń ilgeri damyǵanyn atap kórsetken. Osyǵan sáıkes pro­kýrorlyq qadaǵalaýdy ári qa­raı jetil­dirý maqsatynda jáne BUU-nyń arnaıy baıandama­shysy­nyń usynystaryn eskere oty­ryp, jaqynda elimizdiń Bas Pro­kýrory Qylmystyq is júr­gizýge tartylǵan jáne ar­naıy mekemelerde ustalatyn adamdarǵa qatysty azaptaý já­ne basqa da zańsyz ádister qol­danýmen baılanysty asa qa­tygezdik tanytqany jónindegi aryz-shaǵymdardy tekserý jó­nindegi nusqaýlyqty bekitipti. Onda qylmystyq prosestiń jáne jazany oryndaýdyń bar­lyq satylarynda azaptaý men óz­ge de qatygez ádisterdiń al­dyn alý jáne jolyn kesý jó­nindegi keshendi is-sharalar kóz­delgen. Atap aıtqanda, al­dyn-ala tergeý men anyqtaýdy júr­gi­zýdiń zańsyz ádisterdin qol­daný týraly kez kelgen má­limet prokýratýra organdary­nyń baqylaýyna alynady, al qajet bolǵan jaǵdaıda, olar boıynsha óndiris tikeleı pro­ký­rorlarmen júzege asyry­lady. Sol sııaqty ol qujat pro­kýrorlardy seziktilerden jaýap alǵanda, sotpen qamaýǵa alýǵa sanksııa berý týraly máseleni sheshýi barysynda jáne basty sot talqylaýy kezinde azaptaý jáne ózge de qatygez áreketter­diń oryn alǵan-almaǵandyǵyn anyqtaýdy mindetteıdi. Aldyn ala qamaý abaqtylarynda, qylmystyq jazalardy oryndaý mekemelerinde prokýrorlar tergeý jáne jedel izdestirý amaldaryn ótkizý maqsatynda shyǵarylǵan barlyq sezikti, aıyptalýshy, sottalýshy jáne sottalǵandarmen apta saıyn qupııa qabyldaýlar ótkizip oty­ratyn bolady. Azaptaý jáne ózge de qatygez áreketterdiń qoldanylǵandyǵy rastalǵan jaǵdaıda prokýrorlar ondaı zańsyz ádisterdi qoldaný arqy­ly anyqtaý men tergeý júrgizý kezinde alynǵan derekterdi dáleldeme retinde paıdalanýǵa jol bermeýge shara qoldanady. Azaptaý týraly árbir materıal boıynsha tyıym salynǵan ádis­terdi qoldanǵan qyzmetker­ler­men qatar ondaı áreketter salǵyrttyq nemese azǵyrýshy­lyq tanytýynyń saldarynan oryn alǵan laýazymdy tulǵa­lardy da qylmystyq jaýapker­shilikke tartý týraly másele qoıylady. Bir sózben aıtqanda, atalǵan nusqaýlyq talaptary­nyń júzege asyrylýy qadir-qasıetke qol suǵylmaýyna, qa­tygez áreketterdiń jáne jaza­nyń qoldanylmaýyna azamat­tar­dyń konstıtýsııalyq qu­qyq­taryn senimdi qorǵaýdy qam­tamasyz etýge múmkindik beredi. Sol sııaqty sybaılas jem­qorlyqpen kúres júrgizý árbir memlekettik organnyń jáne laýa­zymdy tulǵanyń mindeti ekendigi belgili. Alaıda pro­kýrorlardyń tekserýleri kór­set­kendeı, keıbir basshylar bul mańyzdy jumysty júrgiz­bek túgili sybaılas jemqorlyq­qa qarsy zańnama talaptaryn eskermeıtindigi anyqtaldy. Máselen, ótken jyly proký­rorlar sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres týraly zańnama­nyń saqtalý barysyna 2,5 myń­ǵa jýyq tekserýler júrgiz­gen eken. Sonda onyń nátıjesi boıynsha 1300-ge jýyq zańsyz aktiler ózgertilip, kúshi joıyl­ǵan. Sybaılas jemqorlyqqa qatysty quqyq buzýshylyq ja­sa­ǵandary úshin 3 myńnan as­tam tulǵalar túrli jaýapkershi­likke tartyldy. 12 qylmystyq is qozǵalyp, memleket paıda­syna 120 mln. teńgeden astam qarjy óndirildi. Muratbek QASENOV. QUQYQTYQ SAÝATTY  AShÝ KО́ZDELDI 4-5 aqpan kúnderi elimizdiń Ortalyq saılaý komıssııasy “Nur Otan” HDP “Jas Otan” Jastar qanatymen birlese otyryp, 6 aqpan –Dúnıejúzilik saılaý kúni aıasynda Qazaqstannyń saılaý quqyǵy men saılaý júıesin nasıhattaýǵa baǵyttalǵan sharalar uıymdastyrdy. Dúnıejúzilik saılaý kúni Saı­laýdy uıymdastyrýshylar asso­sıasııasynyń bastamasy negizinde belgilengen. Bul kúndi atap ótýdegi basty maqsat – demokra­tııalan­dyrý úderisteriniń turaqtylyǵyn qo­ǵamdyq sanaǵa sińirý, azamattar­dy saılaý úderisinde qol jetkizgen jetistikteri týraly habardar etý, jas saılaýshylardyń demokra­tııa­lyq qundylyqtarǵa degen ynta-peıilin qalyptastyrý. Mine, osyǵan oraı, elimizdiń Ortalyq saılaý komıssııasy bılik partııasynyń “Jas Otan” Jastar qanatymen aýqymdy sharalarǵa uıytqy boldy. Bul sharalar sheń­berinde jastar elimizdiń 14 oblysy men Almaty qalasynda máslıhat depýtattarymen, osy máselege múddeli memlekettik organdardyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń, saıası partııalardyń jáne jas­tar­dyń qurylymdyq bólimsheleriniń, qoǵamdyq birlestikterdiń jáne úki­mettik emes uıymdardyń ókilde­rimen beıresmı kezdesýler ótkizdi. Máselen, oblystyq jáne qa­la­lyq deńgeıdegi depýtattarmen aq­parattyq pikirtalas retinde “Meniń saılaýdaǵy jeńisim” degen taqy­ryppen bolǵan kezdesý kezinde jas­tar bılik organdary ókilderine óz­de­riniń kókeılerinde júrgen saýal­daryn qoıýǵa múmkindik aldy. Al “Jastar jáne saılaý: úderister jáne jetistikter” degen taqyrypta saı­laý komıssııasy ókilderimen bol­ǵan kezdesý barysynda jas el­ektorattyń belsendiligi men olar­dyń quqyqtyq mádenıetin arttyrý, joǵary oqý oryndary men saılaý komıssııasy arasyndaǵy tájirıbe almasý úderisin jandandyrý má­seleleri talqylandy. Sondaı-aq, atalǵan sharalar aıa­synda elimizdiń jasy 16-ǵa tolǵan azamattaryna jeke kýálikterdi tabys etý rásimi, jas saılaýshylar úshin saılaý zańnamasyn bilý boı­ynsha arnaıy test te ótkizildi. Bu­lardyń barlyǵy saılaýdyń demo­kratııalyq ustanymdary men pos­týlattaryn elimizdiń mıllıondaǵan azamatta­rynyń sanasyna berik or­nyq­tyrýdaǵy rólin ashýǵa, jas saı­laýshylardyń memleketti basqarýǵa ózderiniń tikeleı quqyqtary men múmkindikteriniń bar ekendigin bilýi jáne túsinýine, olardyń boıynda belsendi azamattyq kózqaras qa­lyp­tasýyna, azamattyq-quqyqtyq má­denıeti men quqyqtyq sanasy­nyń artýyna oń yqpal etýi tıis. Láıla EDILQYZY.