Táýelsizdiktiń zańdyq negizi

El táýelsizdiginiń zańdyq bazasy Konstıtýsııany, biz­diń 1990 jyldan bastap qabyl­daǵan asa aýqymdy quqyqtyq qujattardy tirek etetinin aıryqsha atap ótkim keledi. Egemen Qazaqstannyń jańa konstıtýsııalyq zań­dylyǵy osy sátten bas­taldy. Jańa Konstıtý­sııa­nyń jobasyn jasamastan buryn biz elimizdi basqarý formasyn anyqtap alýymyz kerek boldy. Sóıtip, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Pre­zıdıýmy májilisteriniń birinde men Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly usynys jasadym. Ol kezde bul kóptegen faktor­larǵa baılanysty edi. Qoǵam kópultty elde konfedera­sııa­nyń tıimsizdigin sezine de, túsine de bildi. Usynys depýtattar tarapynan qol­daý ta­ýyp, 1990 jyldyń 24 sáýirin­de Qazaqstanda Prezıdent qyzmetin taǵaıyndaý týraly zań qabyldanyp, bizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentimiz Nursul­tan Nazarbaev saılandy. Osy zańnyń negizinde res­pýblıkanyń memlekettik jáne qoǵamdyq qurylysyna túbe­geıli ózgerister engizildi. О́ıtkeni, Prezıdent qyz­metin taǵaıyndaý Joǵarǵy Keńestiń monopolııalyq bıligin joıýǵa jetelep, memlekettik qury­lys praktıka­syn­da bılikti bólisý prın­sıpiniń alǵashqy qadam­da­ryn bekitýge bastady. Qazaq­stannyń egemendigin baıan­­dy etý prosesiniń kelesi logı­kalyq jalǵasy “Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly” Deklarasııa boldy. Elimizdiń ótken damý joly qazir Qazaqstanda qol­dany­lyp otyrǵan konstıtý­sııalyq ońtaıly úlgini du­rys tańdaı bilgenimizdi aı­ǵaqtaıdy. Onyń bir tarmaǵy qýatty memlekettik bıliktiń kepili retindegi prezıdenttik bas­qarý der edim. Osyǵan qatysty bir ǵana mysal keltireıin. Quqyqtyq memleket qurylysyn úzdiksiz jalǵas­tyra beretin elimizde kons­tı­týsııalyq tártip pen zańdylyqty qamtamasyz etý basty us­tanym sa­na­lady. 1993 jy­ly ózin-ózi ta­ratqan Qa­zaq KSR Jo­ǵarǵy Ke­ńesi jańa Par­­lamenttiń jumysy bastal­ǵanǵa deıin Prezıdentke zańdar shyǵarý ókilettigin berý týraly zań qabyldady. Elimizdiń táýelsizdigi jylda­rynda óz erkimizben, óz qalaýy­myzben kóptegen talqylaýdan, pikir alysýdan soń baryp 1993 jylǵy jáne 1995 jylǵy halyq­aralyq arenada óz jolymen ór­kendeýge baǵyt ustanǵan mem­leketimizdiń Konstıtýsııalaryn qabyldadyq. 1995 jylǵy Konstıtýsııany qabyldaýdyń taǵy bir sebebi – ekonomıkalyq qajettilik edi. 1993 jylǵy Konstıtýsııa boıyn­sha jerge jeke menshikke jol berilmeıtin. Alaıda, tájirıbe kórsetkenindeı, jerdi jeke menshikke bermeıinshe, tolyqqandy naryqtyq qatynastardy damytý múmkin emes. Shyn mánine kelgende, ózderiniń menshigine kepildik berilmeıinshe otandyq óndirisshi­lerimiz de, sheteldik ınvestorlar da kapıtaldyq táýekeldikke bara almaıdy. Jaǵdaıatty basqa arnaǵa burý umtylystary baıqaldy. Qoǵamda óris ala bastaǵan jiktený turaqtylyqqa, baıandylyqqa qaýip tóndirdi. Sondaı-aq, Qazaqstannyń ja­ńa Konstıtýsııasynyń qabyl­danýyna sebepter qataryna asa qajetti bolǵan sot reformalaryn jatqyzar edim. 1993 jyldyń Kons­tıtýsııasy burynǵy sot júıesin konservasııalap tastady, odan shyn mánindegi táýelsiz sottyń negizi oryn tappady. Sýdıalardy taǵaıyndaý tártibi olardyń táýelsizdigine kepildik bere almady. QR Konstıtýsııalyq sotynyń qyzmeti men quqyqtyq negizderi de qaıtadan qaraýdy talap etti. Osy organnyń 1995 jyldyń 6 naýryzynda 13-shi shaqyrylǵan QR Joǵarǵy Keńesin zańsyz (legıtımsiz) dep tapqan sheshimi saıası daǵdarystyń sebep-saldaryna aınaldy. Jalpy al­ǵanda sol kezdegi ǵalymdar men praktıkter Konstıtýsııalyq sot­ty shamadan tys saıası­landyryp jiberdi. Osydan baryp Kons­tı­týsııalyq sotty Konstıtýsııa­lyq keńes etip qaıta qurýdyń qajettiligi saıası daǵdarystyń aldyn alý maqsatynda jasalǵan oń shara der edik. 1993 jylǵy Konstıtýsııa sheshe almaǵan taǵdyrly, eń basty másele­ler­diń biri – joǵary memlekettik bılik organdaryn uıym­dastyrý problemasy bolǵany belgili. Anyǵyraq aıtsaq, bılikti bólisý prınsıpin júzege asyrý mode­liniń ótpeli kezeń jaǵdaılaryna saı kelmeýi, bılik tarmaqta­ry­nyń kons­tıtýsııalyq-quqyqtyq mártebelerin anyqtaýdaǵy qara­ma-qaıshylyqtar, memlekettik bılik organdary arasyndaǵy tar­tystardy sheshýdiń tetigin jete anyqtamaý qyzmet úı­lesimin tejeı bastady. Onyń ústine, jergilikti bılik organ­darynyń konstıtýsııalyq negizderinde de aıtarlyqtaı kemshilikter men qarama-qaıshylyqtar oryn aldy. 1995 jylǵy Konstıtýsııanyń 18 joba úlgisi daıyndalǵanyn aıtaıyn. Bul óte kúrdeli kezeń edi. 13-shaqyrylǵan Joǵarǵy Ke­ńestiń lıgıtımdi emestigi, Úkimettiń otstavkaǵa ketýi, saıası daǵdarysty seıiltýdiń tamasha qadamy retinde 1995 jyldyń 1 naýryzynda Qazaqstan halqy Assambleıasynyń qurylýy, aqy­rynda, sol jylǵy 29 sáýirde Prezıdenttiń ókilettik merzimin uzartý máselesi boıynsha búkil­halyqtyq referendýmnyń ótki­zilýi aldaǵy Konstıtýsııa­myz­dyń salmaǵy men júkteler mindetterdiń orasandyǵyn aıǵaqtaıdy. 1995 jyldyń shilde aıynda daıyn bolǵan Konstıtýsııanyń jobasy búkilhalyqtyq talqyǵa usynyldy. Oǵan respýblıkalyq 53 uıym men qoǵamdyq birlestikter qatysyp, 678 usynys pen eskertpeler kelip tústi. Jalpy alǵanda, elimizde 34459 tal­qylaý uıymdastyrylyp, 123717 adam sóz aldy. Konstıtýsııalyq komıssııa 31886 usynys pen eskertpeni muqııat ekshedi. Jańa Konstıtýsııa tek ıdeıaldy qu­qyqtyq model, shyndyqqa saı kelmeıtin deklarasııalyq qujat emes, zańdy túrde sheshimin tap­qan naqtyly mehanızmder men ınstıtýttar retinde tanyldy. Qoǵamda osy Konstıtýsııanyń negizinde naqtyly ózgerister júzege asyrylyp, jemisin tógýde. Sultan SARTAEV, akademık.