Juldyzdy jıyrma kún

Ekinshi kún (27 qarasha ):

ATAMEKEN

Elimiz táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin Memleket basshysy N.Á.Nazarbaev Syrtqy ister mınıstrligine, basqa da múddeli mınıstrlikter men vedomstvolarǵa eldiń birligin jáne aýmaqtyq tutastyǵyn qamtamasyz etý úshin shekaralas memlekettermen Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasyn zańdy túrde resimdeý úderisin bastaýdy tapsyrdy. О́ıtkeni, shekara máselesin túpkilikti sheshkenge deıin kez kelgen shekaralas memlekettiń bizdiń elimizge aýmaqtyq talap qoıý múmkindigi saqtalatyn edi. Qazaqstan ózimen shektesetin barlyq memlekettermen memlekettik shekarasyn halyqaralyq sharttar negizinde delımıtasııalaý úderisin oıdaǵydaı júzege asyrdy, shekarasyn shegendep aldy. Bul – aıtýǵa ǵana jeńil. Gazettiń búgingi nómirinde jarııalanyp otyrǵan maqalalar táýelsiz memlekettiń negizgi atrıbýttarynyń biri – memlekettik shekaramyz jaıynda bolmaq.  

OTAN MEMLEKETTIK ShEKARADAN BASTALADY

Qazaqstan táýelsiz memleket bo­lyp qurylǵannan bastap ha­lyq­ara­lyq quqyq normasy men qaǵıda­laryn berik ustanatynyn málimdedi. Prezıdent N.Nazarbaev syrtqy saıası baǵyttyń myna­daı baǵdarlaryn belgiledi: «Eń aldymen, biz óz saıa­satymyzdyń beıbitshilik súıgish­tik baǵytyn qoldaımyz jáne biz álem­degi birde-bir memlekettiń aýma­ǵyna dámelenbeımiz dep málim­deımiz. О́z jaýapkershiligimizdi uǵyna otyryp, ár áskerı qaqtyǵystyń sońy apatty saldarǵa ákelip soǵa­tynyn túsinemiz: - Qazaqstannyń memlekettik saıa­sa­tynyń basty maqsaty retinde beıbitshilikti saqtaýdy moıyn­­daımyz; - saıası, ekonomıkalyq jáne bas­qa maqsattarǵa qol jetkizý qu­raly retinde soǵys nemese áske­rı kúshpen qaýip tóndirýden bas tartamyz; - qurylǵan shekaralardyń beriktigi, basqa memleketterdiń ishki isterine aralaspaý qaǵıdala­ryn ustanamyz». Bizdiń memleketimizdiń sheka­ra­lyq saıasaty halyqaralyq qu­qyq, ult­­tyq zańnama jáne álem­dik tá­ji­rıbe qaǵıdalary men normalaryna negizdelgen. Memlekettik shekara zań­­dy bekitilgen aýmaǵynyń shegin aı­qyndaıtyn syzyq retinde qarala­dy. Konstı­týsııaǵa sáıkes Qazaqstan Res­pýb­lı­kasynyń aýmaǵy qazirgi sheka­rasynda birtutas, qol suǵyl­maıdy jáne bólinbeıdi. Qazaq­stan­nyń memlekettik shekarasyn belgilegen jáne ózgertken kezde jeke menshik pen ujymdyq qaýip­sizdikti, shekaralas memlekettermen ózara tıimdi jáne jan-jaqty yntymaqtastyq múddele­rin, shekara daýlaryn beıbit sheshý qaǵı­dattaryn basshylyqqa alady. Memleketaralyq shekarany belgileý eki kezeńnen turady. Birinshi kezeńi – bul shekarany delımıtasııalaý. Iаǵnı, tıisti shart boıynsha memlekettik shekara syzyǵynyń ótýin egjeı-tegjeıli sıpattap anyqtaý jáne sol syzyqty kartaǵa túsirý. Ekinshi kezeńi – bul shekarany demarkasııalaý, jergilikti jerde sheka­rany ornatý. Elimizdiń eki iri derjava – Reseı men Qytaıdyń arasynda or­nalasýy bul eldermen shekara­nyń ótýi máse­lesine erekshe mán berdi. Sondyqtan Qazaqstan delegasııasy óz kózqara­syn berik ustandy jáne kelissózder júr­gizýshi áriptesteriniń usynys­tary men dáıekterin qurmetpen qa­byldap, kórshi memlekettermen aý­maqtyq daý-damaılar negizinde bola­tyn túsinispeýshilikti bol­dyr­maýdy qadaǵalaı otyryp, júıeli túrde óz múddelerin ilgeri jyljyta berdi. Bul máse­lelerde Qazaqstan dıploma­tııa­lyq qyzmeti prınsıptilik pen beriktikti, syndar­lylyq pen bitimgershilikti úıles­tire bildi. Qazaqstanǵa 1992 jyldan 2005 jyl­ǵa deıin zamanaýı qur­lyqtaǵy she­karany barlyq perımetri boıyn­sha belgilep alýǵa múmkindik týdy. El basshylyǵy eń aldymen Qytaı Halyq Res­pýblıkasymen memlekettik sheka­rany delımıtasııalaý týra­ly sheshim qabyldady. О́ıtkeni, Qa­zaqstan men Qytaı arasynda memlekettik shekara ornatýdyń burynnan kele jatqan kúrdeli tarıhy bar. Sondaı-aq Qazaqstan – Qytaı she­karasy úsh ǵasyr boıyna qalypta­syp keldi. Onyń alǵashqy qujatty resimdeýi 140 jyldan astam buryn bastalǵan, ol kezde Qazaqstan Reseı ımpe­rııasynyń quramynda bolǵan edi. 1860 jylǵy Pekın qosymsha shar­­ty men 1864 jylǵy Chýgýchak hat­tamasy bul jumystyń negizin qala­ǵan. Sodan keıin 1881 jyly Peterbýrg sharty bekitilgen, bul úderis Or­talyq Azııa shekterinde Reseı – Qy­taı shekarasy or­naýymen aıaqtalǵan. Budan keıingi jyldary sheka­rany mejeleýdiń quqyqtyq negizi qalyptasqan jáne shekara syzy­ǵy da negizinen syzylǵan bola­tyn. Biraq sharttyq qujattar aıaqtalmaı qalǵan­dyqtan, shekara syzyǵy eleýli óńdeý­lerden ótti. Bul shekaralyq kelisimderge birge usynylǵan kartalar negizinen usaq kólemdi boldy. Shekara sy­zyǵynyń egjeı-tegjeıli sıpat­ta­masy bolmady, keıbir jergilikti jer­lerde shekara belgileri ornatyl­mady. Onyń ústine soń­ǵy júz jyl­dan astam ýaqytta eki jaqty shekara tekserisi júrgi­zilmedi. Osyǵan baılanysty ol naqtylaýdy asa qajet etti. Naqtylaýdyń qajettigi men memlekettik shekara syzyǵynyń ótýin belgileý mynadaı jaǵdaı­larmen de tanylady: HIH ǵasyr­daǵy Reseı men Qytaı shartta­rynda shekteýdiń ótý syzyǵy keıbir ýchaskelerde belgilenbegen. Demek, mundaı ýchaskeler Qa­zaq­stan men Qytaı shekaralarynda da kezdesken. Sondaı-aq ózen ańǵar­larynda, sý taraptarynda jáne t.b. shekara ótetin ýchaskelerde eleýli óz­gerister bolǵan. Keıbir jerlerde belgisiz sebepterden shekara belgileri aýytqy­ǵan nemese ol kelisilmegen núktelerde belgilengen. Keńester Odaǵy taraǵannan keıin geosaıası jaǵdaıdyń ózge­rýi­ne baıla­nysty QHR-men ke­lis­sózderdi júrgi­zý úshin KSRO úkimettik delegasııa­synyń orny­na Qazaqstan Respýblı­ka­sy, Qyr­ǵyz Respýblıkasy, Reseı Fede­rasııasy jáne Tájikstan Res­pýb­­lıkasynyń birikken úkimettik de­legasııasy quryldy. 1992 jyly qa­zan­da jańadan qurylǵan delegasııa ke­lissóz úderisin qaıta jandan­dyr­dy. Bul salada úlken dıplomatııalyq tájirıbesi bar Qytaımen shekaraǵa qatysty kelissózder júrgizý sheshimi sol kezde qabyldanǵan durys sheshim ekenin aıqyndady. Birinshiden, Reseı mamandarynyń kóp jylǵy tájirı­besin paıdalaný qajet boldy. Ekinshiden, Máskeýde mu­raǵat materıal­dary kóp, onsyz shekara máselesin talqylaý múm­kin emes edi. Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasyn halyqaralyq-qu­qyqtyq resimdeý máselesi eki eldiń Memleket basshylarynyń kezdesýleri ba­ry­syndaǵy talqy­laý­larda negizgi taqyryp boldy. Osylaısha jıyrma raýndty kelissózder barysynda Qa­zaq­stan – Qytaı memlekettik shekara syzyǵynyń 90 paıyzdan astamy kelisildi. Al shekaranyń barlyq syzy­ǵynyń uzyndyǵy 1783 sha­qyrymdy quraıdy. Bul 1994 jylǵy 26 sáýirde Qazaqstan men Qytaı elderi basshy­la­rynyń Qa­zaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy ara­syndaǵy kelisimge qol qoıýǵa múm­kindik berdi. Kelisim 1995 jylǵy 11 qyrkúıekte ratıfıkasııalanǵan gra­motalar almasqannan keıin qol­da­nysqa engizildi. Atalǵan kelisimge qol qoıy­lar kez­de Qazaqstan – Qytaı she­kara­larynyń eki “daýly” ýchaskelerinde shekara syzyǵy ótýi týra­ly ýaǵda­lastyqqa qol qoıylma­ǵan bolatyn. Osy eki ýchaskede memlekettik shekara syzyǵynyń ótýi týraly máseleni sheshý úshin kelisimniń 3-baby boıynsha kelissózderdi jalǵastyrý qajet­tigi týraly ýaǵdalastyqqa qol jet­kizildi. Sonymen, qol qoıyl­ǵan kelisimniń sheń­berinen tys eki ýchaske – Shaǵan­oba men Baı­myrza asýlary (Shyǵys Qazaq­stan oblysy, Zaısan aýdany) jáne Saryshilde ózeni (Almaty ob­ly­synyń Alakól aýdany) aýdandary qalǵan edi. Máseleni sheshý joldarynyń bá­rin zerttep bolǵannan keıin kelisilmegen eki «daýly» ýchaskelerde Qa­zaq­stan – Qytaı memlekettik sheka­rasy ótýiniń laıyqty nusqasy ja­sal­dy. Sóıtip, qol jetkizilgen ýaǵda­lastyqtar Birlesken hattama jazba­symen bekitildi jáne 1996-1997 jyl­dary 1:50000 kólemdi kartaǵa tú­siril­gen. Bul qujattar Shaǵanoba asýy men Saryshilde ózeni aýdan­da­ryndaǵy buryn Qazaqstan – Qytaı memlekettik shekarasyn­daǵy kelisilmegen ýchaskeler tý­ra­ly Qazaqstan Respýblıkasy men Qytaı Halyq Respýblıkasy arasyndaǵy qosymsha kelisimdi ázirleý úshin zańdy negiz qyzme­tin atqardy. Atalǵan kelisimge 1998 jyly 4 shildede Almatyda Qa­zaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev pen QHR Tóraǵasy Szıan Szemın qol qoıdy. 1999 jyly 7 sáýirde qoldanysqa engizilgen bul qujat Qazaqstan dıp­lomatııasynyń zor jetistigi bo­lyp tabylady. Osy jerde atap óteıik, kelissóz basynda Qytaı tarapy osy eki ýchaskeni toly­ǵy­men óz ókilettiginde qaldyrýǵa ábden-aq tyrysyp baqty. Olar óte mańyzdy dáıekter, qujatty derekter men kartografııalyq materıaldardy mysalǵa keltirgen edi. Qazaqstan – Qytaı shekara­synyń barlyq ótý syzyǵy boıyn­sha tolyq ýaǵdalastyqqa qol jet­kizýdiń mańyz­dy­lyǵy mynada: Qa­zaqstannyń búkil tarıhynda tuńǵysh ret Qytaımen ha­lyq­aralyq deńgeıde tanylǵan jáne zańdy resimdelgen memlekettik she­ka­raǵa ıe bolǵandyǵynda ja­tyr. Budan keıin taraptar memlekettik shekarany tolyǵymen ha­lyqaralyq-quqyqtyq resimdeý maqsatynda ony demarkasııalaýǵa kiristi. Sóıtip, 1997-1998 jylda­ry memlekettik she­karaǵa shekara belgilerin ornatý úshin tıimdi dala jumystaryn uıym­dastyrýǵa yqpal etken normatıvtik-quqyq­tyq baza ázirlendi. Al shekara bel­gilerin ornatý jumystary 2001 jyldyń sońynda aıaqtaldy. Ná­tıje­sinde uzyndyǵy 1783 shaqy­rym bola­tyn memlekettik sheka­raǵa 688 shekara belgileri orna­tyldy. Onyń 346-sy Qazaqstan, 342-si Qytaı jaǵynda. Keńestik dáýirden elimizge mu­ra bolyp qalǵan aýmaqtyq másele saıası da, quqyqtyq ta jaǵynan tolyǵymen durys sheshildi dep nyq senimmen aıtýǵa bolady. Eń bastysy – bizdiń memlekettiń uzaq merzimdi múddeleri sheshildi. Shekara máselesiniń túpki­lik­ti rettelýine barlyq qazaqstan­dyq shynaıy qýandy dep aıtsaq qa­telespeımiz. О́ıtkeni, bul árqa­shan da Qazaqstannyń qaýipsizdigi men ıgiligi úshin asa mańyzdy bolyp tabylady. Shekara máselesin retteýde kelis­sóz úderisin bastaǵan jáne oǵan bas­shylyq etken eki memle­kettiń basshy­lary – Nursultan Nazarbaev pen Szıan Szemın boldy. Qazaqstan men Qytaı bas­shylary eki jaqty ynty­maq­tas­tyqtyń keleshegin kúńgirtten­dirýi yq­tımal aýmaqtyq máseleni sheshý úshin tarıhı jaýapkershilikti ózderine júktedi. Sebebi, shekarany ret­teýden bas tartý eki jaqty qaty­nastarda kúrdeli qıyndyqtar týdyratyn edi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Reseımen, О́zbekstanmen, Qyr­ǵyz­stan­men jáne Túrkimenstan­men memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý boıyn­sha kelis­sóz­der úderisi 1999 jylǵy qyr­kúıekte bastaldy. Kelis­sózderdi júrgizý arnaıy qurylǵan Qazaq­stannyń úkimettik delegasııa­sy­na tapsyryldy. О́zara ýaǵdalas­tyqqa sáıkes atalǵan memlekettermen birge Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń shekaralaryn delı­mı­tasııalaý­daǵy kelissózder qu­qyqtyq negizi bar myna qujattar boıynsha júrgizildi: 1991 jylǵy 21 jeltoqsandaǵy Alma­ty dekla­rasııasy jáne TMD-ǵa múshe memleketter qabyldaǵan basqa da negizge alynatyn qujattar; tıisti shektes memlekettermen bekitilgen dos­tyq jáne yntymaqtastyq týraly eki jaqty sharttar; memlekettik sheka­ra­ny delımıtasııalaý týraly memorandýmdar; KSRO Joǵarǵy Keńesi­niń, bu­rynǵy odaqtas respýblıkalar­dyń Joǵarǵy keńesteriniń jar­lyq­tary men qaýlylary; memlekettik óki­met­tiń ókiletti ókilderi men shektes memleketter – bu­ryn­ǵy KSRO res­pýb­lıka­lary­nyń basqa­rýy­men bekitilgen kar­tografııalyq materıaldar. Taraptar qujatta aıtylǵan erejelerdi ózgerte almady, al shekara­nyń qujatyna túsiriletin ózgerister halyqaralyq quqyq normalaryna sáı­kes olarmen kelisip engizildi. Kúr­deli máseleniń biri – taraptar shekara syzyǵy­nyń boıynda turatyn halyq­tyń etnostyq quramyn, qalyp­tasqan sharýashylyq qyzmetiniń jaǵ­daı­laryn, ulttyq dinı nysandar men zırattarynyń ornalasý or­nyn, son­daı-aq jergilikti tur­ǵyn­dar­dyń qaı memlekettiń aza­mat­tyǵyn alatyn erkimen sanasýy kerek boldy. О́ıtkeni, memlekettik shekara eldi mekenderdi, sharýashylyq júrgizý nysanda­ryn kesip ótpeýi kerek. Osynyń ózinen-aq memlekettik shekarany shektes memlekettermen delımıtasııalaý jónin­degi kelissóz­der­diń qanshalyqty qıyn bolǵanyn baıqaýǵa bolady. Mamandar ár kelissóz bastalar aldynda Ortalyq memlekettik mura­ǵattaǵy, mınıstrlikter men vedom­stvolardaǵy, Qazaq­stan­nyń arnaıy mekemelerindegi quqyqtyq bazalarmen jáne qa­jetti materıaldarmen muqııat ta­nysyp, ár memleketpen kelis­­sóz júr­gizýdiń qaǵıdattary men ádis­teme­lerin daıyndady. Delegasııa mú­she­leri, sondaı-aq ju­mys top­ta­rynyń ókilderi jergilikti ha­lyqpen, qoǵam­dyq uıymdar bas­shy­larymen udaıy kezdesip tur­dy. Kelissóz úde­risteriniń ba­rysy týraly Qazaqstan azamat­taryn habardar etý maqsa­tynda buqaralyq aqparat quraldary úshin baspasóz máslıhattary men brıfıngter ótkizdi. Qajet bol­ǵan jaǵdaıda eldi mekenderge baryp, shekara alqabynyń aero­ǵarysh fotosýretteri túsirildi, basqa da sharalar júzege asy­ryldy. Kelissózderden keıin shekara­nyń kelisilgen jobalyq syzyǵy topogra­fııa­lyq kartaǵa túsirilip, odan soń eki taraptyń hattama­lyq sheshimi bekitildi. Osy kartalar boıynsha she­karanyń ótý sıpattamasynyń mátini quryldy, ol shekara syzyǵyn delı­mı­­ta­sııa­laýdy anyqtaıtyn negizgi qu­jat bolyp tabylady. Shektes mem­leketterdiń delegasııalary kelis­sóz úde­risiniń sońǵy kezeńinde memlekettik shekara týraly shart­­tyń jo­balaryn ázirleýdi júzege asyrdy. О́zbekstan Respýblıkasymen mem­lekettik shekarany delımıtasııalaý boıynsha kelissózder óte kúrdeli ótkenin atap ótken jón. Qazaqstan men О́zbekstan arasyn­daǵy zamanýı shekarany qurý ta­rıhy Keńester mem­leketi quryl­ǵan kezden basta­lady. Al sheka­ra­ny naqty belgileý ortaazııalyq respýblıkalardyń ult­tyq mejeleýin júzege asyrý bary­synda 1924-1925 jyldary bekitilgen. Bul jerde sóz RSFSR men О́zbek KSR arasyndaǵy shekara sıpat­tama­sy týraly bolyp otyr. О́ıtkeni, ol kezde Qazaq­stan Re­seı­diń qura­mynda bo­latyn. She­karany sıpattaý 1925 jyl­ǵy 9 qarashada RSFSR-diń Búkil­re­seı­lik ortalyq atqarýshy komıteti prezıdıýmy májilisiniń №28 hatta­masynyń 9-tarmaqshasynyń qosym­shasynda kórsetilgen. Is júzinde Qazaqstan – О́zbek­stan ákimshilik-aýmaqtyq shekara­sy­nyń qu­qyq­tyq negizin 1956-1971 jyldar­daǵy qujattar qura­dy. Ol tarıhtan belgili. Sol qu­jattarda Qazaqstan men О́zbek­stan arasyndaǵy jer al­qaptaryn edáýir kóp mólsherde bólý anyq kórinip tur. Biraq ýaǵdalasqan taraptar delımıtasııany zańdy negiz dep qabyldaǵannan keıin olarǵa tekseris jasaýǵa kelmedi. Eger basqasha istese, 1991 jylǵy 21 jeltoqsan­daǵy Almaty dekla­rasııasynyń jáne 1998 jylǵy 31 qazandaǵy Qazaqstan Res­pýblı­kasy men О́zbekstan Res­pýb­lıka­sy arasyndaǵy Myzǵymas dos­tyq týraly sharttyń erejeleri men qaǵıdattary buzylar edi. Quqyqtyq bazanyń bol­ǵanyna qaramastan, Qazaq­stan – О́zbekstan shekarasyn delımıtasııalaý úderisi óte qıyn ótti. О́ıtkeni, shekarada kúrdeli dárejedegi ýchaskeler boldy. Ol ýchaskelerdiń kóp­shiligi Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Saryaǵash já­ne Maqtaaral aýdandaryndaǵy ha­lyq kóp qonystanǵan aýma­ǵy boıynsha ótedi. Sondaı-aq ákimshilik-aýmaqtyq she­ka­ra­­nyń sońǵy sıpattamasy belgilengennen beri 40 jyldaı ýaqyt ótken eken. Osy kezeń ishinde eldi me­kenderde eleýli ózgerister týynda­ǵan, eldi mekender kóbeıgen, jańa qu­rylystar men sharýashy­lyq ny­san­dary paıda bol­ǵan. Shekaranyń jekelegen ýchaskelerinde birlesken sharýa­shy­lyq júr­gizý­shi nysandar quryl­ǵan. Osynyń bári taraptar delega­sııa­­larynyń jer­gilikti jerdegi shy­naıy jaǵ­daıdy muqııat zertteýin qa­jet etti, múmkindiginshe qa­­lyp­­tasqan turmys jaǵdaıla­ry men she­karadaǵy halyq­tyń sharýashylyq­taryn buz­baýǵa dáıekti sheshimder qa­byldaýdy talap etti. Jalpy, Qazaqstan – О́z­bek­stan me­m­lekettik shekara­syn delımıtasııalaý jumysy eki kezeńdi qamtydy. Birinshi kezeńde 2001 jyly 16 qara­shada Astanada Memleket bas­shyla­ry qol qoıǵan Qazaq­stan – О́zbekstan memlekettik shekarasy týraly Qa­zaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýb­lıkasy arasyndaǵy shart daıyndaldy. Qujat qazaq-ózbek memlekettik shekara syzyǵynyń jalpy uzyndyǵynyń 96 paıyzynyń ótýin aıqyndap berdi. Shekara syzyǵynyń ótýin sıpattaý shyǵystan batysqa qaraı baǵyttaldy. Ekinshi kezeńde 2002 jylǵy 9 qyrkúıekte Astanada Memleket basshylary qol qoıǵan Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbek­stan Respýblıkasynyń memlekettik shekarasynyń jeke ýchaskeleri týra­ly shart daıyndaldy. Osy sharttyń bir bóligi retinde qosymsha zertteý úshin qaldyrylǵan úsh ýchaskeniń memlekettik shekara syzyǵynyń ótý sıpattamasy men kólemi 1:25000 jáne 1:100000 topografııalyq karta­sy jasaldy. Qorytyndysynda О́z­bek­stanmen 2351 shaqyrymdy quraı­tyn shekara syzyǵy naqtylandy. Al Qazaqstan men Reseı memlekettik shekarasyn delımıtasııalaý já­­ne demarkasııalaý máselelerine kel­­sek, basynda-aq bul úderis kóp ýa­qyt alatyny túsinikti boldy. Sebebi, eki el arasyndaǵy shekara álem­degi eń uzyn shekara bolyp tabylady jáne ony delımıtasııalaý men demarkasııalaý jumystary halyqara­lyq-quqyq­tyq tájirıbede biregeı qubylys edi. Sonymen, 1998 jylǵy 12 qazanda Qazaqstan men Reseı prezıdentteri Almatyda QR men RF arasyndaǵy memlekettik shekarany delımıtasııalaý týraly hattamaǵa qol qoıdy. Taraptar qajetti sharalardy júzege asyrý úshin Úkimettik deńgeıdegi delegasııa qurdy, olar 1999 jyldyń sońynda kelissózge kiristi. О́zara ýaǵdalastyq boıynsha Qazaqstan – Reseı shekarasynyń ótý syzyǵyn sıpattaý jáne ony kartaǵa túsirý ba­tystan – Volga ózeniniń tómengi aǵy­synan bastalyp, 2005 jylǵy qań­tarda shyǵysta – Altaı taýynyń Ońtústik Altaı jotasynda aıaqtal­dy. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy shekarany delımıtasııalaýdyń bas­tap­qy quqyqtyq negizi – burynǵy odaqtyq respýblıkalar men KSRO-nyń zańnamalyq aktileri, sondaı-aq tıisti kartografııalyq materıaldar boldy. Shekara syzyǵynyń sıpattama jobasyn daıyndaý kezinde osy qujattar paıdalanyldy. Sonymen, 2005 jylǵy 18 qań­tarda Máskeýde eki memleket basshy­lary Qazaqstan – Reseı memlekettik shekarasy týraly Qazaqstan Respýb­lıkasy men Reseı Federasııasynyń arasyndaǵy shartqa qol qoıdy. Bas­pasóz máslıhatyndaǵy sózinde Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti N. Nazarbaev bylaı dedi: «Biz bárimiz mańyzdy tarıhı oqıǵanyń kýágeri bolyp otyr­myz. Qazaqstan – Reseı shekara­syn delımıtasııalaý týraly shartqa qol qoıyldy. Tarıhı bolyp sanalatyny, biz birinshi ret shekarany sharttyq tár­tip­pen belgiledik». Bul shart álemdegi eń uzyn qurlyqtaǵy shekaranyń ótý sy­zy­ǵyn anyqtaıdy. Onyń uzyn­dyǵy – 7591 shaqyrym. Bul shekara bizdiń elderimiz ben hal­qymyzdy aıyrmaıdy, ol biriktiredi. Bul dostastyq pen tatý kórshiliktiń shekarasy. Biz Qa­zaq­standa delımıtasııalaý týra­ly shartty bizdiń elderimizdiń arasyndaǵy senim belgisi jáne bizdiń halyqtarymyzdyń ara­syn­daǵy myzǵymas dostyq retinde baǵalaımyz. Onyń ústine 2005 jylǵy 2 jeltoqsanda Qa­zaqstan men Reseıde bir mezgil­de shartty ratıfıkasııalaý týraly zań qabyldandy. Reseı Fe­dera­sııasynyń Prezıdenti V.Pý­­tınniń 2006 jylǵy 12 qańtar­daǵy Qazaqstan Respýb­lıkasyna sapary barysynda ratıfıka­sııalyq gramotalarmen almasý ótti jáne osy tarıhı qujat qol­danysqa engizildi. Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasynyń arasyn­daǵy Qazaqstan – Reseı memlekettik shekarasy týraly shart­tyń qoldanysqa engizilýi Qazaq­stan Resýblıkasy aýmaq shekte­riniń halyqaralyq-quqyqtyq resimdelýin zamanalyq mańyzy bar dep aıtýǵa bolady. Qazirgi ýaqytta Qazaqstan Respýblıka­synyń TMD-ǵa qatysýshy memlekettermen birge memlekettik shekarany demarkasııalaý úderisi júrip jatyr. Memlekettermen memlekettik shekaranyń ótý syzyǵy týra­ly kelispeýshilik bolmasa da, demarkasııa úderisi keıde  kúrdeli jaǵdaıda ótedi. Oǵan sebep, usaq kólemdi delımıtasııalyq kartalardan barlyq detaldar men jerlerdiń beder erekshelikteri, sharýashylyq nysandary men basqa da shekarany demarka­sııa­laýǵa qatysty mańyzdy ele­ment­ter óz kórinisin tappaǵan. Shek qoıý kezinde týyndaıtyn qolaı­syz­dyqty báseńdetý úshin she­ka­ra­daǵy eldi mekender hal­qynyń sha­rýashylyq, gýmanıtar­lyq jáne basqa da múddelerimen sanasýǵa týra keledi. Shekara­nyń eki jaǵyndaǵy halyqtyń múddelerin sheshý úshin kór­shilermen kelisýdi qajet etedi jáne ózara qolaıly sheshim tabý kerek bolady. Qazir is júzinde Qazaqstan­nyń Túrkimenstanmen memlekettik shekarany demarkasııalaýy aıaqtaldy, Qyrǵyzstan jáne О́z­bekstanmen demarkasııa aıaqta­lýǵa jaqyn. Reseı Federasııa­symen jumys endi ǵana bastal­dy. Shekara belgileri Atyraý, Batys Qazaqstan jáne Aqtóbe oblystarynyń aýmaqtarynda ornatyldy. Bul jumys Qosta­naı oblysynda da bastaldy. Vıacheslav ǴIZZATOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik shekarany demarkasııalaý  jónindegi úkimettik delegasııasynyń basshysy, Tótenshe jáne ókiletti elshi.