– Kınodaǵy debıýtińizdiń joly aýyr, biraq sátti boldy. Sheteldik birneshe kınofestıvalda jyly qabyldandy. Qazaqstanda kıno túsirýdiń qıyndyǵy nede? Jańa týyndyńyzdy qashan kóremiz?
– Bálkim, bizdiń elde ǵana solaı shyǵar, debıýt túsirý úshin «debıýt» suraıdy. Olaı deıtin sebebim, «Qazaqfılmniń» ishinde «Debıýt» degen arnaıy bólim bar. Onyń mindeti kıno túsirýge talaptanǵan jas rejısserlerdiń ssenarııin qarap, kórkemdik talqydan ótkizip, óndiriske jiberý. Al meniń ssenarııimdi kórkemdik keńes maquldap, talqylap durys dep tanyǵanymen, óndiriske ketpedi. Sebebin suraǵanymda «buryn túsirgen neń bar? Kóreıik» deıdi... Bul jaýaby joq talap edi... Bálkim, qazir túzelgen shyǵar...
Kıno túsirý bireýge ońaı shyǵar... Al maǵan qıyn. Kıno degen adamnyń ómir boıǵy jıǵan, túıgeniniń jemisi sekildi. Men biraz jylǵy jıǵanymdy birinshi fılmime salyp jibergendeımin. Endi sál jınalý, kórý, túıý... zertteý, zerdeleý kerek sııaqty. Taqyryptar bar... Tipti ssenarııler de... Biraq oǵan jan bitiretin óziń ǵoı... Shynyn aıtsam, shalajansar bop qalmasa eken deımin... Shynjaý, áljýaz fılm túsirgim kelmeıdi... Álime qaramaı... Sondyqtan tolysqanyn kútip otyrmyn. Qudaı qalasa jaqyn qaldy.
– «Úıimdi satyp kıno túsirsem be deımin de, sosyn úıimniń joq ekenin oılap kidirip qalam» depsiz. Áýeli kıno úshin osyndaı qurbandyqqa baratyndaı sizge kıno nesimen qymbat? Ekinshi, qazir úıińiz bar ma?
– Qazir úıim bar. Qurbandyqsyz óner bolmaıdy eken. Bul birneshe tájirıbeniń túıini. «Kıno qurbandyqqa baratyndaı nesimen qyzyqtyrdy» deısiz ǵoı ... Shynyn aıtsam, bilmeımin... Kınoǵa degen mahabbat shyǵar... Shyn yntyzaryń úshin qurbandyqqa barasyń ǵoı... Tipti bolmasa aqymaqtyq bolar. Shetelde mundaı tájirıbeniń bar-joǵyn estimeppin... Olar shyn ónerge aqsha tabady ǵoı. Kóshi ilgeri elderde óner ómirdiń jeteleýshisi emes pe...
– Qazaq kınosy, komedııasy qazir kóp túsirilip, kórermenderge jol tartyp keledi. Qazirgi qazaq fılmderin kórip júrsiz be? Olarǵa qandaı baǵa berer edińiz?
– Qazaq kınosy dedińiz ǵoı. Men osy qazaq kınosy degim kelmeı otyr olardy. Ishtarlyqtan emes... Sebebi qazaq kınosy degen ne? Ol ulttyń bolmysy, tili, dili emes pe? Álde qazaq ult emes pe? Al siz sońǵy túsip jatqan kınolardyń qaısysyn ulttyq der edińiz? Menińshe, ult joq... Sebebi tili dúbára... Men ultymdy ondaı dúbára sanamaımyn... Sondyqtan olardy asa ish tartyp qaramaımyn... Bálkim, otandyq kınolar shyǵar... tipti qazaqstandyq degendi de qııaıyn... Al qazaqty qımaımyn... Keshirińiz!
– «Stalınniń ólimi» fılmi Qazaqstanda da (Aldynda Reseıde tyıym salynǵan bolatyn) kórsetilmeıtin boldy. Osyǵan baılanysty ártúrli pikirler aıtylyp jatyr. Siz kórdińiz be ol fılmdi? Kórsetilýi kerek pe edi?
– Ol fılmdi kórmedim. Birinshiden, estidim. Ne týraly ekenin bilem... Ekinshiden, ózge eldiń fılm týraly ustanymy meni asa qyzyqtyrmady.
– Sizdiń mamandyǵyńyz – kınodramatýrg. Ázil-syqaq teatrynda da oınadyńyz. Kınoǵa da tústińiz. О́zińiz de kıno túsirdińiz, kınossenarıı jazdyńyz. Eger sizdiń aldyńyzǵa qatal talap qoıyp, akter bolasyz, álde tek rejısser bolasyz dese, siz qaısysyn tańdar edińiz?
– Rejısser bolar edim. Sebebi rejısser týdyrýshy, jasaýshy.
– Ázil oınaýdy qoıýyńyzǵa ne sebep boldy? Qazir qazaq ázil-syqaq teatrlary kóbeıip keledi. Al kerisinshe, dramalyq teatrlar olaı kóbeıip, ashylyp jatqan joq. Osynyń áleýmettik sebebi bar ma?
– Ázildi qoıǵanym, qolymnan kelmedi. Shynym. Qazirgi ázil aıtýshylardyń shańyna ilese almaı qaldym. Qazir ázil óte jyldam aıtylady, kórermen jyldam kúledi... Tipti keıde jyldam jylaıdy. Ázil teatryna baryp jylap qaıtý qandaı qıyn... Men ápendeni jaqsy kórem... Alańǵasarǵa kúlem... Al áýmeserge janym ashıdy. Biz ápende men áýmeserdi shatastyryp aldyq pa deımin.. Osy biz áýmeserge kúlip júrgen joqpyz ba? Al drama teatrlarynyń ashylmaı jatqany, ýaqyty kelmegendiginen shyǵar... Bolashaqta jeke drama teatrlary ashylady dep oılaımyn.
– «Kúrke» fılmin jazýǵa bir qoıshy jigittiń aıtqan oqıǵasy sebep bolypty. О́mirde kınoǵa bergisiz oqıǵalar óte kóp bolyp jatady. Sondaı bir taǵy túsirsem dep júrgen sıýjetińiz bar ma? Bolsa, qysqasha oqıǵa jelisin aıta alasyz ba?
– Iá. Kıno ómirdiń aınasy sııaqty... Tarkovskııdiń sózi ǵoı. «Kıno – ýaqyttyń tańbalanýy» deıdi. Men osyǵan senemin. Maǵan aıtyp bergen oqıǵa ómirdiń bir kórinisin kóz aldyma jaıyp saldy. Kıno sekildi eken. Sosyn ony óz ómirimdegi sýrettermen qosyp jasap shyǵýyma sep boldy. Ol jigit áýeli bir ádemi án aıtyp otyr edi. Tyńdasam áýeni jaqsy qyrǵyzdyń áni eken. «Bul ne án?» dep edim... Álgi oqıǵany aıtyp berdi. Qyrǵyzben shekaralas aýyldyń balasy edi. Aýylda naǵashysynyń qoıyn baǵyp júrgende arǵy aýyldan qyrǵyzdyń qyzy qoı jaıyp
shyǵady eken. Ol da eń áýeli qyzdyń ánin estipti. Qyz aıǵaılap bir án aıtyp júredi eken. Keıin jaqyn kelip, sóılesip osy ándi jattap alypty. Al kúrke qurý, qos tigý ol keıin qosylǵan kórinister edi.
Meniń súıikti jazýshym – Beıimbet Maılın. Bıaǵańnyń shyǵarmalary qazaqtyń boıamasyz ómiri, ásiresiz sýretteri ǵoı. Al da túsire ber. Kelesi kınony sol jazýshynyń shyǵarmalarynan izdep júrmin. Tek keıipkerdiń búgingi beınesin tabýym kerek. Mysaly, «El kúıeýi» degen shyǵarmasynyń jelisi boıynsha bir ssenarııim josparda bar.
– Adam – jaratylys. Adam – qubylys. Jan – jumbaq. Al kıno she?
– Kınonyń túrli janry bar ǵoı. Ár janrdyń maqsaty ár basqa. Al meniń kınomdaǵy talǵam, tanym bólek. Múdde de ózgeshe. Sondyqtan kıno – ol óner. Al fálsafasy deseńiz... Joǵaryda Tarkovskııdiń aıtqanyn aıttym ǵoı... Oǵan qosa, menińshe ol qaıta kórýge bolatyn jasandy ómir shyǵar. Álgi adam degen jaratylystyń jumbaǵyn sheshýge arnalǵan zerthanada jasalatyn.
– Sonda rejısser kim?
– Qalypty jaýap bereıin birinshi. Rejısser ol basqarýshy, uıymdastyrýshy. Al suraǵyńyzdyń salmaǵyna qaraı jaýap
bersem, onda ómirdiń ishinde ómir jasaýshy bolar.... Jasandy ómir. Jalpy aıtar edim, kez kelgen sýretkerdiń, ol jazýshy bolsyn, aqyn bolsyn, rejısser bolsyn, eń basty mindeti adam janynyń jarshysy bolý kerek sııaqty. Jan ol siz aıtyp otyrǵan jumbaq. Sol jumbaqty zertteıtin solar. «Aqyn bop ómir keshý ońaı deımisiń, qaraǵym. Aýzynda bolý bul ózi syzdaǵan barlyq jaranyń» demedi me Tólegen aqyn... Rejısser de qoǵamnyń jarasyna beıjaı qaramaıtyn adam.
– Ádebıetti jaqsy kóresiz. Sońǵy ret qolǵa alǵan kitabyńyz?
– Muhtar Maǵaýınnyń «Jarmaq» degen kitabyn oqydym.
– Ne týraly eken?
– Adam týraly. Jan, qubylys, jaratylys jaıly.
– Eń úlken baqytsyzdyq dep neni oılaısyz?
– Eń úlken baqytsyzdyq – táýeldilik shyǵar. О́miriń bireýge táýeldi bolǵan qıyn ǵoı. Kári sheshem tilep otyratyn «Senderge masyl bop, jatyp qalmaı ólsem armanym joq» deıtin. О́mirden tileýin berip sap-saý otyrǵan jerinde júregi toqtap júre berdi. Bul bir mysaly ǵoı. Adam qaı jerde erkin, sol jerde baqytty.
– Al baqyt degen ne?
– Eń úlken baqyt – táýelsizdik.
Áńgimelesken Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
