Kemel shaq (Ýálıhan Qalıjanuly týraly)

Men Ýákeńdi alǵash ótken ǵa­syrdyń 1978 jyly kúzinde kórdim. 

Zekeń, Zeınolla Qabdolov jýyrda­ ka­fe­dra májilisinde fa­kýltettiń aspı­ran­týrasyn­ syrttaı bitirgen, jýrnalıst, jazýshy, jas qalamger Ýálıhan Qa­lı­janovtyń qa­zaq, bashqurt jáne tatar halyqtaryna or­taq­ tulǵa, aqyn Aq­molla Muhame­dııa­rovtyń (1839-1895) ómi­ri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan dıs­sertasııasynyń talqylaýy bolatynyn aıta kele, ǵylymı jumyspen muqııat tanysýdy, óıtkeni jas zertteýshiniń zertteý nysany shyǵys ádebıetine qatysy barlyǵy, onda din máse­lesi de sóz bolatynyn eskert­ti.

Dıssertasııany oqyp shyq­tym. 1937 jyl­dan soń bar-joǵy 40 jyldaı ýaqyt ótkenimen, keshegi stalındik yzǵardyń din­ge baılanysty da yzǵary onsha umytyla qoı­ma­ǵan kez. Sol sebepti jurt­ din máse­le­sine saqtyqpen qaraı­tyn. Din taqyryby týraly abaı­­lap sóıleıtin. Ol kafedra­ us­tazdarynyń sózderinen baıqa­lyp turdy. Májiliske qatysqan ózge de ǵalymdar Ýálı­han Qalı­ja­novtyń din taqyrybyna úrik­peı barǵanyna ári tańǵala, ári rızashylyq bildirdi.

Ýálıhan óz sózinde Aq­mol­la (Muf­tahıtdın) Muhame­dııarovtyń (ákesi qazaq, she­shesi bashqurt) qazaq, bashqurt, tatar ádebıetterinde ózindik iz qaldyr­ǵan, jańa­shyl, shyǵarmalarynda áleý­mettik máse­lelerdi kótere bil­gen sóz zergeri bolǵan­dyǵyn aıta kele, onyń atalmysh halyq­tar­dyń mádenıetiniń tarıhynda ózindik orny barlyǵyn, áde­bıetinde de aǵartýshylyq, demokrat dárejesine kóterile alǵan oı­shyl ekendigine toqtaldy.
Bári de Ýálıhannan bolashaqta jaqsy ǵa­lym shyǵady desti. Shynynda da solaı bol­­dy.

Sodan beri biraz jyldar ótti. Ýákeń bel­­gili de bedeldi jýr­­nalıst, qarymdy qa­lam­­ger, qo­ǵam jáne memleket, ǵylym qaı­­rat­keri, zerdeli zertteýshi, bedeldi basshy dá­re­jesine kó­terildi. Elimizdiń bedeldi bir tul­­­ǵasyna aınaldy.

Aqmolla demekshi, 2010 jy­­ly elimizdiń bas múf­tıi kezim­de birde meni Reseı musylmanda­rynyń quryltaıyna Ýfaǵa shaqyrdy. Májilis arasynda­ ondaǵy ataqty «Ǵalııa» medre­sesimen qatar, basqa da tarıhı,­ ǵy­lymı, mádenı nysandardy aralaý barysynda Aqmolla Mu­­ha­medııarovtyń bashqurt elinde basylǵan eńbekterin kór­­dim. Men bashqurt, tatar ba­ýyr­larymyzǵa Aqmollanyń qa­zaq ádebıetine de qatysy bar­lyǵyn, qazaq ǵalymdary da aqyn shyǵarmashylyǵyna dıssertasııa arnaǵanyn, ásirese Ýálıhan Qalıjanovtyń budan biraz jyldar buryn kandıdattyq dıssertasııa qorǵaǵanyn aıttym. Sóıtsem, tatar, bashqurt ǵalymdary da Ýákeń eńbekterinen habardar eken.

Tańdaǵan salasynan alǵan mol tájirıbesi 1986 jyly ony respýblıka jurtynyń súıip oqıtyn «Lenınshil jas» gazetine ákeldi. Sher­han Murtaza, Seıdahmet Ber­diqulov se­kildi aǵalary ósh­pes iz qaldyrǵan gazetti ol odan ári bıik beleske kótere aldy. Ga­zet­tiń taqyryp aıasy keńeıdi. Osy gazette tarı­hı tanym týra­ly, Alash ardaqtylary jaıly, olardyń maqalalarynan úzin­diler ja­rııalana bastady. Sóıtip gazettiń bedeli bekemdele berdi. Ol elimiz úshin úlken syn bol­ǵan, qazir ult-azattyq kóterilis dep atalyp júrgen 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasy kezinde, jastarymyz jappaı jazalanyp jat­qan shaqta, olarǵa arasha da túse bildi. 

Kommýnıstik dıktatýranyń shat­qaıaq­ta­lýy bastalǵan shaq­ta, Ýákeń batyldyqpen ózi­ jetek­shilik etip otyrǵan «Lenın­shil jas» ataýyn «Jas Alashqa» aýys­­tyra aldy. 

Redaktorlyq qyzmette jú­rip Ý.Qalı­janov ulttyq ja­ńa baspasózdiń damýyna, onyń erkindik jolyna túsýine kóp­ jiger jumsap, jas býyn qalamger­lerdiń ósip shyǵýyna qamqorlyq etti, kósemsózdiń ýa­qyt talabyna oraı ózgerýine, sony óris­ter­ge betteýine muryndyq boldy.

1994 jyly Ýákeń Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Joǵarǵy Keńe­siniń depýtaty bolyp saılandy. 1995 jyly Baspasóz jáne bu­­qa­­ralyq aqparat quraldary mınıstriniń oryn­basarlyǵyna taǵaıyndalyp, odan soń Pre­zıdent Ákimshiligi Ishki saıasat bó­limi meńgerýshisiniń orynbasary qyz­me­tin­ atqardy. 1996-1998 jyldary «Ege­men Qa­zaq­stan» gazetiniń bas redaktory; 1998-1999 jyldary Qazaqstan Res­pýblı­kasy Aqparat jáne qo­ǵamdyq kelisim mınıs­trligi Til­derdi damytý departamenti dırek­torynyń orynbasary bol­dy. 1999 jyly Parlament Senatynyń baspasóz hatshysy bo­­lyp taǵaıyndaldy.
1999-2011 jyldar araly­ǵynda Ý.Qalı­janov Parla­ment Májilisiniń II, III, IV sha­qy­rylymdarynyń depýtaty bolyp qyz­met atqardy. Osy ýaqyt aralyǵynda ol Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesi, birqatar zańdardyń bastamashysy boldy.

Osyǵan baılanysty taǵy bir oqıǵa esime túsip otyr.

Birde Talǵarda laıly sý tas­qyny bo­lyp, kóp adam opat boldy. Bul depýtat Ýákeńniń saılaý okrýgi edi. Osyǵan oraı ol Par­lament Májilisi depýtattary­na bir­kúndik eńbekaqylaryn arnaıy esep­shotqa aýdarý ­jó­ninde usynys tastady. Sóı­­tip ózi júz myń teńgesin alyp Al­ma­tyǵa, maǵan Múftııatqa kel­di. Talǵardaǵy adam shyǵyny bolǵan otba­sylarǵa kóńil aıtyp, Qu­ran oqyp, demeý bildirgisi keletinin jet­kiz­di. Men de birden:
– Birge baram. Saýapty istiń ja­nynda júrgen paryz ǵoı, – degenim esimde.

Árbir úıge kirip kóńil aıttyq. Quran oqydyq. Men de Ýákeń sekildi bir otbasyǵa kómek retin­de júz myń teńge berdim. 

Ýákeńdiki jón. Másele, qar­jy­nyń az-kópt­iginde emes. «Bas­ múftı men depýtattyń bir­ge kelip, qasiretke dýshar bol­ǵan­dardyń qaıǵylaryna or­taqtasqandary qarashańyraq qaı­ǵysyn azaıt­qandaı edi», dep jazypty Ýákeń «Zaman sózi» (Almaty, 2016) atty kitabynyń 82-betinde.
Bul Ýákeń azamattyǵyn ta­nytqan jal­ǵyz­ oqıǵa emes. 

Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin keńes ımperııasynyń tota­lıtarlyq ıdeologııa­sy saldarynan uzaq jyldar boıy bir jaq­ty burmalanyp kelgen ádebıetimizdiń belgisiz betterine úńilý múmkindigi týdy. Mine, osy tusta joǵary memlekettik qyz­met­te júrse de, Ýálıhan Qa­lıjanuly ǵy­lymnan qol úzbeı, óziniń burynǵy taqy­ryby – qazaq ádebıetindegi din týraly izdenisterin jalǵastyra bil­di. Fylymı ke­ńesshisi bolǵan bel­gili ǵalym, akademık Rym­ǵalı Nur­ǵalıevtiń qalaı da doktorlyq ju­mysyn qorǵaý kerektigi týraly kesip aıt­qan ýáji de dıssertasııasyn tez aıaqtaýǵa yqpal etken bolýy kerek. Sóıtip «Qazaq áde­­bıetindegi dinı aǵartýshylyq aǵym» taqyrybynda zertteý júr­gizgen talantty ǵalym dıssertasııasyn alty aıdyń ishinde aıaqt­ap, sátti qorǵap shyǵady.

2012 jyly gýmanıtarlyq ǵy­lymdar sa­lasyndaǵy úzdik ǵylymı-zertteýler boıynsha «Qazaq ádebıetindegi dinı aǵar­týshylyq aǵym» jumysy úshin Ýálıhan Qalıjanovqa Sh.Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syı­lyq berildi. 

2012 jyldyń aqpan aıynan qa­dirli árip­tesim, zamandasym M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń dırektory boldy. 2017 jyly Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń tolyq mú­shesi – akademıgi bolyp saılandy. Ǵumyryn ǵalymdyq joldan bastaǵan ol da, men sııaqty ǵylymǵa qaıtyp oraldy. Qazir birgemiz. Kezdesip, suh­bat­tasyp, aqyldasyp, pikirlesip tu­ramyz.

Ýákeń 2012 jyly Ádebıet ıns­tıtýtyna bas­shy bolyp kelgen soń «Uly dala tulǵalary» serııasy boıynsha «Jambyl» atty qo­maqty dúnıesin jarııalady. Ol ǵa­lym retinde Ádebıet ınstıtýtyna bosqa kel­megenin baıqatty. Ǵalym qalamynan týǵan dúnıe Jambyl ǵumyrnamasynyń jáne shyǵarmalarynyń ádebı-kórkemdik álemin zertteý­ge arnalǵandyǵyn, ári ol sátti shyq­qandyǵyn aıta ketken jón.

Ýákeń ǵylym máselesi sóz bol­ǵan túr­li jıyndardaǵy talqy­laý­larǵa belsene qatysyp, pikir bildirip otyrady. Ekeýmiz ál-Fa­rabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnı­versıtetiniń doktorlyq dıs­ser­tasııa qorǵala­tyn ǵyly­mı ke­ńesiniń múshesimiz. Dosym­nyń onda da orys jáne qazaq tilderinde kez kelgen taqyryptar boıynsha ózekti oılaryn bil­dirip, pikir aıtpaı qalǵan kezderi bol­ǵan emes. 

Ý.Qalıjanovtyń ár jyldary «Máshhúr Júsip», «Prezıdent: kóz­ben kórgender men kóńilge túıgender», «Jádıtshil jyrlar: tarıhı zertteýler» atty bir­­neshe eńbegi jaryq kórdi. Olar­dyń kópshiligi avtordyń fılologııalyq zerdeleý nysa­nyn­­daǵy dinı-aǵartýshylyq aǵym máselesine arnalǵan zert­teýlerin, tyń ǵylymı tujy­rymdaryn, jańa zamanǵa saı tolymdy tolǵanystaryn qamtıdy. 2008 jyly Gýlııa Georgııdiń «Omar Haııam týraly ańyz» atty romany Ý.Qalıjanovtyń aýdar­masynda jaryq kórdi. Onyń «Syr sandyqty ashyp qara», «Kóńil kókjıegi», «Qazaq ádebıetindegi dinı-aǵartýshylyq aǵym» atty kólemdi eńbekteri de baspa betin kórdi. 2012 jy­ly avtor­dyń ǵylymı maqalalary men esse­lerin qamtıtyn «Oıkóz» ki­taby, 2013 jy­ly «Ǵylymı qazyna» serııasy boıynsha «Jambyl» monografııasy, 2014 jyly «V potoke vremenı» jáne ­«Ult rýhy» atty zert­teýler,­ maqalalar men esseler jınaǵy syndy zertteý kitaptary oqýshy­lar­dyń qolyna tıdi.

Kórnekti ǵalym áriptesimniń bastamasymen M.O.Áýezov atyn­da­ǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynda halyq ýnıversıtetiniń jumysy jandanyp, ǵylymı, qo­ǵamdyq, máde­nı mańyzǵa ıe túr­li is-sharalar ótki­zile bastady. 2012 jyldyń mamyr aıynda Ý.Qalıjanovtyń usynysymen bul halyq ýnıversıtetine osy qoǵam­dyq uıymnyń tuńǵysh basshysy bolǵan akademık, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, pro­fessor R.Ber­dibaevtyń esimi be­rildi.

2012 jyly Qazaqstannyń halyq­aralyq deńgeıdegi bedelin arttyrý maqsatynda AQSh-taǵy Qazaq­stan Respýblıkasynyń el­shi­ligimen jáne Kolýmbııa ýnı­versıtetimen bir­lese otyryp «Qazirgi Qazaqstan ádebıe­tiniń antologııasy» jaryq kór­­di. Instıtýt dırektory­ Ý.Qalıjanovtyń tike­leı bas­­shy­ly­ǵymen ári onyń alǵy­sózi­men jaryq kórgen bul basylym Qazaqstan ádebıetin álemdik máde­nıettiń quramdas bóligi re­tinde keńinen nasıhattaý isinde tap­tyrmas qural bolyp tabylady.

Ýákeńniń ádebıetimiz ben má­de­nıetimizdiń aǵa býyn ókil­deri Juban Moldaǵalıev, Sa­fýan Shaımerdenov, Hamıt Er­ǵalıev, Zeınolla Qabdolov, Qa­rataı Turysov, Seı­dahmet Ber­diqulov, Sáken Júnisov, Bal­ǵabek Qydyrbekuly, Tuman­baı Moldaǵalıev, Rymǵalı Nur­ǵalıev, Sherhan Murtaza, Myr­zataı Joldasbekov, Imanǵalı Tasmaǵambetov jaıly estelik esselerin kez kelgen oqýshy qyzyǵa oqıdy dep oılaımyn. Olar­dyń qarapaıym jurt baıqaı bermeıtin qyr-syry, ázilderi áńgimelerge, kórkem shyǵar­malarǵa suranyp turǵanyn baı­qaısyń. 

Ýákeń qaı iste de alǵyr, ıdeıalary ómir­sheń, isker de batyl, rýhanı álemi baı, óz isi­ne qashanda my­ǵym azamat.

Osy maqalany jazarda men Ýákeń qala­mynan týǵan eńbek­terdi taǵy bir qarap shyqtym. Olar­dyń úlken zertteýlerge su­ranyp turǵanyna kózim jet­ti. Jal­py, Ýá­keńdi bilý úshin eńbek­terin oqý kerek, te­reńine boılaý kerek degen oıǵa keldim. О́ıt­keni onda ádemi oılar, tyń ıdeıalar, oryndy usynystar kóptep ushy­ra­sady.

Ý.Qalıjanov 2015-2017 jyldar ara­ly­ǵyn­da Ulttyq Ǵylymı ke­ńe­siniń, Ulttyq ǵylym akademııasy Prezıdıýmynyń, son­daı-aq 2017 jyly el Prezıdenti ja­­nyn­daǵy Qoǵamdyq sanany jań­­ǵyrtý baǵdarlamasyn iske asy­rý jónindegi ulttyq komıs­sııa­­synyń múshesi boldy.

Onyń eli, halqynyń ádebıeti men óne­rine, ǵylymy men bili­mine, qoǵamyna, mem­leketine sińir­gen eńbegi kóp­­­tegen marapat, ataqtarǵa ıe.
Ýákeńniń ádebıet pen máde­nıet, qoǵam­dyq ómir jaıly eń­bek­teri óte mazmundy. Olardan esh­­kimdi beıjaı qaldyrmaıtyn dú­nıe­lerdi mol kóresiń. Ýákeń shy­­ǵarma­laryn oqý ústinde onyń qatar júrgen dos-jol­dasqa degen adal­­dyǵy menmundalap turady. Iá, olardy oqý kerek. 

Ýákeńniń týǵan jeri Almaty oblysy, Jambyl aýdany, Buǵy­múıiz – Besmoınaq aýyly. Bul bir sırek kezdesetin qyzyq ataý. Reti kelse Ýákeńnen surarmyn dep júrgem. Sóıtsem ol jaıly Ýákeńniń «Zaman sózi» (Almaty, 2016) kitabynda tómendegideı derek­ter bar bolyp shyqty.

«Buǵymúıiz – Besmoınaq jer­diń jaılaýy. Jetisýdyń pe­ıish jeriniń biri. Bul Stoly­pın reformasynan keıin qara­shek­pendiler kelip, qos ózenniń boıyna qonys salyp, shirkeý qoı­ǵan jer. Ataqonystan aıy­­rylyp, bir ata dýlat-janys­ tó­men quldılap Arasan, Berik­tas­ jaqqa údere kó­ship, keıin Ke­ńes ókimeti ornaǵanda qaı­ta­ ke­lip qonystanǵan. Bul qyr­ǵyz­dyń Toqpaǵyna týra­ shy­ǵatyndyǵymen de erek­she­lenetin jer. Bul jerde Múıizdi О́tegen ba­tyr aıaldap, atyn sýarǵan. Uly Súıinbaı Jambyl babaǵa bata ber­gen qasıetti jer. Naımanbaı batyr urpaǵy ósip-óngen de osy meken. Ataqty «Qulagerdiń» avtory Ilııas Jansúgirov úı tik­tirip, qymyz iship demalǵan jer de osy Buǵymúıiz – Bes­moınaq. Jam­­byl óleńderin Buǵymúıiz – Bes­­moınaqtyń gúlderine teńeýi bekerden- beker deısiz be?» – dep­ti­ Ýákeń.

Allanyń qalaýymen birde ol jerge de taban tıdi. Bir tele­arna Ýákeń jaıly arnaıy habar túsirmek boldy. Ol jaıly ­suhbat berý úshin Ýákeńniń aýy­lynda kezdespek bop kelis­tik. Buǵymúıiz – Besmoınaq Ala­taýdyń etegindegi jasyl jaılaý­ly jer eken. Mine, osyndaı tabı­ǵaty tamyljyǵan mamyrajaı ádemi jerde ǵana Ýálıhan sııaqty azamattar dúnıege kelse kerek dep oı túıdim.

Iá, sondaı jerdiń perzenti Ýálı­han ­Qa­lıjanuly úlken júrek­ti, parasatty azamat.

Zamandas, áriptes, dos, iri qaı­­­ratker, qadirli de qurmet­ti za­­mandasym Ýálıhan Qa­lı­janov qa­­zir kemel shaǵynda. Ýálı­han­nyń eńbekterin oqyǵan saıyn onyń azamattyq ta, qaıratkerlik te,­ ǵalymdyq ta, qalamgerlik te­­ kelbetin tanı túsesiń. Meniń anam marqum «Jaqsy jerde jat­sań jaqsy tús kóresiń» dep oty­rýshy edi. Shynynda da osyndaı ómirde, ǵylymda, qoǵamda ózin­dik úlken orny bar tulǵa, keý­demsoqtyǵy joq kishipeıil, parasatty da jaqsy adammen birge júrgen de ǵanıbet-aý...

Ábsattar DERBISÁLI,
R.B. Súleımenov atyndaǵy Shyǵystaný ınstıtýtynyń dırektory,Ulttyq ǵylym akademııa­synyń  korrespondent-múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń
doktory, professor