– Bilýimizshe, oblystaǵy búrkitshilerdiń 99 paıyzy Úrjar aýdanynda. О́skemenniń irgesindegi Shyǵys aýylynda bir búrkit bar dep estımiz. Qatelespesem, óńirdegi qusbegilerdiń eń jasy úlkeni de, aqsaqaly da ózińizsiz.
– Qytaıdan atamekenge, ıaǵnı Úrjar aýdanynyń Kókterek aýylyna 2008 jyly kóship keldim. Kóship kelgennen keıin qusbegilik ónerdi odan ári jalǵastyrdym. Áýelgi kezde jalǵyz ǵana búrkitim boldy. Qazir qudaıǵa shúkir, belgili atbegi, búrkitshi, ózimniń shákirtim Táttimbet Kápulynyń bas bolýymen Úrjardaǵy búrkitter sany 9-ǵa jetti. Bir ǵana Kókterek aýylynda 5 búrkit bar. О́zim eki búrkit ustap otyrmyn. Aıtpaqshy, elge kelgen jyly mynadaı qyzyq bolǵan. Ustap ákelgen búrkitimdi kórgen aýyl azamattarynyń tóbe shashy tik turyp: «Qusty zańsyz ustap otyrsyń. Endi seni sottaıdy, aıyp tartasyń», dep qorqytty. Alypushyp Maqanshynyń ákimi Sátaıǵa bardym. Azamat eken. «Ata dástúrimizdi jalǵastyrýǵa kelgen ekensiz. Sottalsam, men-aq sottalaıyn, qoryqpaı ustaı berińiz. Úkimetke tirketý jaǵyn da oılastyrarmyz» dep máseleni áp-sátte sheship tastady. Sodan beri qus baptap kelemin. Qazir tárbıelep júrgen 10 shákirtim bar.
– Sonda sizdiń ata-babalaryńyz da búrkit ustaǵan ǵoı.
– Iá, neshe atadan jalǵasqan óner ǵoı. Qazir ulym da qyran baptap júr. Meniń qusbegilikpen shuǵyldanǵanyma 40 jyldan asty. Ákem 90-ǵa kelip qaıtys boldy. Atam da, onyń ákesiniń de búrkit ustaǵanyn eskersek, eńbek ótilimiz 500-600 jyldyń ústine shyǵatyn sekildi.
– Qazir oblysta qansha búrkitshi bar?
– Toǵyz búrkit Úrjarda bolsa, bir búrkitti Shyǵys aýylynda ustap otyr. Meniń biletinim, Úkimet tirkeýindegi osy on qus. Basqa aýdandarda búrkit joq.
– О́ńirdiń basqa aýdandarynda búrkitshilik nege damymaı otyr dep oılaısyz? Úrjarda bar taý, Úrjarda bar qar Tarbaǵataı men Abaıda da bar emes pe?
– Birinshiden, búrkit ustaý ońaı sharýa emes. Baby kóp. Áýresi mol. Ekinshiden, qusbegilikke úıretetin, kóterip, dáripteıtin úlken kisiler de azaıyp barady.
– Búrkitshilerdiń saıystaryn kórip, tamashalap júremiz. Qasqyrdy bylaı qoıǵanda, qarsaq pen túlkige túse almaı jatady bizdiń búrkitter. Kúsh-qýaty kemidi me? Álde baby durys emes pe?
– Kúsh-qýaty kemigen joq. Biz búrkitterdi ań-qusqa emin-erkin sala almaı júrmiz. О́ıtkeni elimizde ekologııany qorǵaý saıasaty bar. Arnaıy zańdar bar. Qazir elimizde búrkitshilik óner tek sporttyq shara sıpatynda. Jarystarǵa qatysýmen ǵana shektelip otyrmyz. Keń dalada saýyq-saıran quryp, qoıanǵa, qarsaqqa, qasqyrǵa salyp, qustyń da, ózimizdiń de aıyzymyzdy qandyrýǵa múmkindik joq. Árıne, búrkitterimizdi dalaǵa alyp shyǵamyz. Qanatyn jazdyryp, taý aınaldyryp ushyramyz. Ushyrmasa topqanat bolyp qalady. Búrkit bir jyl ushpasa, ushýynan jańylady. Al endi qyrandardyń qarymyna kelsek, qasqyrǵa túse alatyn búrkitter joq deýge bolmas. Bar. Ol úshin ábden babyna keltirý kerek. Qasqyrǵa túsý búrkittiń jasyna qaramaıdy. Balapan búrkit te túsedi. «Bala búrkit túlkiden aıanbaıdy» degen sóz bar ǵoı qazaqta. Jas búrkit óte ójet bolady. Úsh jasqa deıin ushqyr keledi, urynshaq keledi.
Úsh jastan keıin ózin-ózi ustaıtyn dárejege jetedi.
– Jasy ulǵaıǵan saıyn shyńdala túsedi deısiz be?
– Iá, shyńdalady. Jas kezinde tartynshaqtap arttap ustasa, ıaǵnı artynan kep ustasa, mashyqtana kele bastan ustaıtyn dárejege jetedi. Bastan basatyn dárejege kelgennen keıin urý, ustaý sheberligi shyńdalady. Sol kezde aıaǵyn da shaınatpaıdy, ózi túsken ańdardan qýlyǵyn da asyratyn bolady.
– Búrkit qansha jyl ómir súredi?
– Buryn úlkender «qyryq túlettim, otyz túlettim» dep otyratyn. Bir túletý – bir jas. Men ózim Qytaıda júrgende bir qusty 19 túlettim. Ákemniń ákesi «otyz túlettim de qoıa berdim» deıtin edi bizge. Biraq búrkittiń qartaıyp ólgenin kórgen eshkim joq.
– «Búrkit ábden qartaıǵanda ózin-ózi quz jartasqa soǵyp óledi» dep jatady.
– Ol – úlkenderdiń ańyz sózi. Bálenbaı aýyldyń mańynda bálenbaı qus qartaıyp óldi degendi eshkimnen estigen emespin. Shyn bolýy da múmkin. Búrkit óligin kórsetpeıtin qus qoı.
– Jańa Qytaıdaǵy búrkitti uzaq ýaqyt ustaǵan qusbegiler jaıynda aıttyq. Elimizde osyndaı búrkitshiler bar ma?
– Qyryq, otyz jyl bolmasa da 20 túletken, 22 túletken qusbegiler elimizde joq emes. Máselen, osy jarysqa Astanadan kelgen Kúntýǵannyń ákesinde osyndaı búrkitter bar. Qazaqstandaǵy rekord sol bolýy kerek.
– Rekord demekshi, qazir qaı elde qusbegiler kóp? Mońǵolııada ma, Qytaıda ma, álde bizde me?
– Mońǵolııada 500 búrkit bar desedi. Ony ustap otyrǵan ózimizdiń qandastarymyz. Bizde 50-60 búrkittiń shamasy. Úshtiń birine de jetpeıdi.
– Osy qusbegilerde «zeınetkerlik jas» degen dúnıe bar ma? Menińshe, shekteý joq sekildi.
– Shekteý joq. Atqa minýden qalǵansha qusyn ustaı beredi. Mysaly, meniń ákem 90 jasqa deıin qus baptady. «О́zim ólgennen keıin qoıa berseńder bolady» degen sózi áli kúnge deıin esimde. Burynǵy aqsaqaldar: «Endi ózim qartaıdym. Mynany qınamańdar. Kótere alsań kóter. Kótere almasań aqtyq baılap, quzar shyńǵa apar da qoıa ber» dep ósıet etetin.
– Qyryq jyldan beri qus tóresi búrkitti serik etip kelesiz. Búrkittiń qandaı qasıetterin, ózgeshe minezderin bóle-jara aıtar edińiz?
– Biz búrkitke nege sonsha qumartamyz? Búrkit Alla taǵaladan «men qaı orynda júrem?» dep suraǵan desedi. Sonda «Saǵan adam pendeniń oń ıyǵynan oryn berem. Adamnyń túkirigine ǵashyq etem» depti Alla taǵala. Rasynda da, búrkittiń aýzyna túkirip otyrsań tamsanyp jutyp otyrady. Búrkitti musylman balasyna, qazaq balasyna Allanyń bergen syıy dep oılaımyn.
– Búrkittiń qasynda otyrǵanda qandaı kóńil kúıde bolasyz? О́zińizdi jaqsy, jeńil sezinesiz be?
– Basqalardy bilmeımin qusbegiler otbasynda búrkit joq bolsa, bir dúnıe kem bop turǵandaı seziledi. Endi qyrannyń qasıetin aıtaıyn. Búrkittiń janynda jıi júrseń balalarǵa da, ózińe de tumaý tımeıdi. О́ziń bir jerden tumaýratyp kep qusty kóterip syrtqa shyqsań saýyǵyp qaıtasyń. Sondyqtan búrkittiń mıkrob joıatyn da qýaty bar ma dep oılaımyn. Birde qusymdy kóterip kele jatyp atym súrinip ketip, jyǵylyp qaldym. Qystyń kúni, ústimdegi kıimim zildeı. Atym bolsa qashyp ketti. Qusymdy ári kóterip, beri kóterip, qolym talǵan soń bosatyp qoıa berdim. Ushyp, bir-eki tumsyq aınalyp ketken. Dóńnen assam, búrkitim atymdy toqtatyp tur. Sóıtsem atymnyń jerge súıretilgen shylbyryn baryp basqan eken qyranym. Shylbyrdyń ushy kúltelengen edi. Sol tustan bassa kerek. Atymdy ustap, búrkitimniń bul isine qatty tebirenip, qýanyp qaldym. Artynan qusym bul jerde maǵan kómekteseıin dep emes, attyń shylbyryn shyrǵaǵa sanap, ustady ma dep te oıladym. Kim biledi?!
Byltyr aýyldaǵy mektep dırektory «Búrkit – memleketimizdiń týynda turǵan qus. Osyny jas urpaq kórsin, kózi qansyn» dep tórt-bes balany maǵan jibergen bolatyn. «Mynany bııalaı deıdi, anany tomaǵa deıdi, bul – aıaqbaý» dep búrkittiń búkil qural-jabdyqtaryn oqýshylarǵa kórsetip, bilgenimdi aıtyp bergem. Bıyl sol betinde qalyp qoıdy. Qaıta bastalǵan joq.
– Úrjarda búrkitshilik óner jaqsy damyp kele jatqany belgili. Aýyl balalarynyń qyzyǵýshylyǵy qalaı? О́zińiz úıretýge daıynsyz ǵoı.
– Qyzyǵýshylyǵy jaqsy. Úıretýge daıynmyn. Úırenem degenderge árkez esigim ashyq. Bir ǵana tilegim bar. Qus ustaý ońaı sharýa emes. Kúndelikti tamaǵy bar, keıde basqa oblystarǵa jarystarǵa baratynymyz bar. Sondyqtan oblys basshylyǵy, Úkimet tarapynan kóńil bólinse, qarjylaı qoldaý kórsetilse deımiz. Sonda jastar da talaptanar edi. Búrkitshilik óner odan ári jandanar edi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Úrjar aýdany
Sýretti túsirgen
Nursultan ESENBAEV
