Shyǵanaq – qazaq eliniń eńbek pas­porty

Áńgime, ótken ǵasyrdyń otyzyn­shy jyldarynyń sońy men Uly Otan soǵysy jyldary aralyǵynda, el sol­ar­dyń sál aldyndaǵy jappaı ash­tyq – aýyrtpalyǵyna tap bol­ǵan tusta shóleıt Oıyl dala­sy­nyń alaqandaı derlik jerin qoldan qunarlandyryp tary daqylyn ósirý­de dúnıede buryn-sońdy bol­maǵan, ony agroǵylymnyń ózi kórset­kish­ti «teo­rııa­daǵy boljamnan asyp ketti» dep moıyn­daǵan, eńbektegi úlgi-ónegesimen dándi daqyl ósirýde búkil eldi qozǵalysqa túsir­gen, endi mine, myna toıynǵan ýaqytta jurty­nyń esinen ketip, eskertkishte elen­be­gen, shaǵyn Qarasýdyń boıynda qazaq­tyń halyq retindegi qadirin aıdaı álemge aıqyndaǵan ataqty Shyǵanaq týraly. Biz onyń rekordyn bilemiz deıik, al ol ómir keship, eńbek etken, keremetteı kóp ónim alǵan jyldaryndaǵy jalpy eldegi jaǵdaıdy búgingi urpaq bile me? 

Onyń bozbalalyq, jigittik shaq­tary jazylyp eńbek etip, jarqyrap kórinetin ýaqyt emes-ti. 1917 jyldan bastap, ómirden ótken 1944 jylǵa deıingi aralyqtyń jylnamasy elde bir ǵana tús – qanmen jazylǵan qıly kezeńder edi ǵoı. Qazan tóńkerisinen keıin odan da beter aýyrtpalyqqa ushy­rat­­qan azamat soǵysy, oǵan ile-shala jalǵasqan 1921 jyldan bas­talǵan jappaı asharshylyq, eldi toz-toz etken kol­lek­tıvtendirý men halyq­tyń súıegine tur­ǵy­zylǵan ındýstrııa­landyrý, 1937 jyldan 1954 jylǵa deıin sozylǵan repressııa adamnan adamdyqty ketirip, eldiń esin alǵan qaraly, uzaq jyldar boldy. Bir ǵana 1921 jylǵy asharshylyqta qazaqtyń sany úshten birge azaıdy, 1930-1933 jyldar arasynda taǵy da 2 mln 200 myń adam ash­tyqtan qazaǵa ushyrap, 1 mln adam bosqyn boldy.

Shyǵanaq naq osy kezde ómir súrip, eńbek etti, naq osy kezde aıdaı álemge ózi­niń, aýylynyń, qazaq halqynyń, KSRO mem­leketiniń dańqyn shyǵardy. 
Shyǵanaq – qazaq eliniń eńbek pas­porty. Keshegi keri ketken kezeńniń ózinde 40-jyldary Shyǵanaq kózi tiri­sinde de ómirden ótkennen keıin bir­shama resmı qurmetteldi. Álgideı ala­sapyran ómirde jurtyna qyzmet etip, emendeı ıilmeı qalǵan ony «qyty­myr» ýaqyttyń ózi moıyndap, ılikti. Ol tary egisin alǵash bastaǵan 1938 jyly ár gektardan 37 sentnerden ónim alsa, kelesi jyly – 69, 1940 jyly 125 sentnerden ónim alyp, Odaq boıynsha úzdik kórsetkishke jetken. Osy tabysy úshin dıhanǵa eldiń eń joǵarǵy nagradasy – Lenın ordeni berildi. Al 1941 jyly álgi kórsetkish – 150 sentner, 1942 jyly – 175 sentnerge jetkizilip, 1943 jyly búkil bıo­logııa ǵylymyn tańǵaldyrǵan 204 sent­ner jınaldy. Nemis fashısterimen shaı­qastaǵy Qyzyl áskerdiń qoryna tek óz esebinen 350 put tary, 50 myń som aqsha tapsyrǵan tary ósirýshini Stalın: «Qurman» kolhozy. Zveno brıgadıri Ber­sıev Shyǵanaq joldasqa. Qyzyl Ar­mııaǵa istegen qamqorlyǵyńyz úshin, Ber­sıev joldas, Sizge rahmet! Bizdiń ar­mııa­ny eshbir kúsh jeńe almaıdy» de­gen telegrammamen quttyqtady. Sol syıl­yq­taryn maıdandaǵy sol­dattarǵa jetkizý saparymen Más­keýge bar­ǵan­da ony Ortalyq komıtet­tiń hatshysy Ma­len­kov tikeleı ózi bastap júrip, Kreml­diń kórnekti oryndaryn aralatty.

Dıqannyń tabysty tájirıbesinen keıin tary egisiniń kólemi eldiń kóp­tegen aımaqtarynda shuǵyl ulǵaı­dy. Shyǵanaqqa alǵys hattar urys dalalaryndaǵy áskerı quramalardan, jeke soldattardan, ataqty Málik Ǵabdýllınnen… úzdiksiz aǵylyp, Keńes Odaǵynyń eginshilikpen aınalysatyn kóptegen óńirlerinen daqyldy ósirý men baptaýdyń ádis-tásilderin su­ra­­ǵan hattar kelip jatty. Olardyń bir­qatary Aqtóbe oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda saqtaýly.

Dıqan ómir súrip, eńbek etken Oıyl aýdanynda ǵana soǵystyń aıaǵyna taman tary ósiretin 23 zveno jumys istedi. Respýblıka boıynsha daqyldyń jalpy egin­shiliktegi úlesi 1945 jyly 50,3 paıyz­dy quraýy – qatal jyldardaǵy negizgi qo­rek­tiń qaıdan kelgeninen habar bergendeı. Bir ǵana Aqtóbe oblysynda 1947 jyly osy ispen 700 zveno aına­lysty. Ash qursaqty toıyndyrǵan «Kespe kóje kún batqansha, bıdaı kóje el jatqansha, tary kóje tań at­qan­sha» degen qanatty sóz sol ýaqyt­tyń áńgimesi. 

Búginde Shyǵanaqty umyttyq, taryny bile ber­meımiz, eren eńbegi úlgisimen sońyna júzdegen izbasar­lardy ertip eldi qarq qylǵan Shyǵa­naq­tyń sol rekordy 1920 jyly ashtyq bastalyp, ózi kúnkóris maqsatymen alys Qaraqalpaq eline keterde meken qylǵan úıiniń ishinen ura qazyp, eki bólek kespek bóshkege salýmen kómip ketken nebári úsh puttyq, shamamen, elý kılo tuqymdy 1937 jyly qaıta oralǵanda, qazyp alyp, sepken tuqymnan bastalǵan. Sonda sol tary on jeti jyl boıy buzylmaı jatqan.   

Tary egisi respýblıkada sodan 1960 jyldary 1105 myń gektarǵa deıin jet­kizilgen-di. О́mirsheń qubylysqa sum zaman, qatal ýaqyt ta jeńilip ılikti dedik. Dıhan ómirden ótkennen keıin onyń esimin qurmetteýdiń birqatar sharalary qolǵa alyndy. Sol 1944 jylǵy qarashanyń 24-i kúni Qazaq KSR halyq komıssarlary sovetiniń tóraǵasy N.Ońdasynov pen Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń is basqarýshysy D.Syrsov «Áıgili tary ósirýshi – kolhozshy Shyǵanaq Bersıevtiń esimin máńgi este qaldyrý jáne onyń joǵary ónimdi egin ósirý ádisterin nasıhattaý týraly» úki­mettik №666 qaýlyǵa qol qoıdy. Alty baptan turatyn bul qaýlyda: «1. Aqtóbe oblysynyń «Qurman» kolhozynda «Osy jerde Shyǵanaq Bersıev 1943 jyly tarydan gektarynan 1232 puttan alyp, álemdik rekord jasady» degen jazýy bar pıramıda ornatylsyn. (Pıramıda Qazaq sáýlet óneriniń kóshbasshysy, 34 jastaǵy Básenovtiń jobasymen 1944 jyly tar ýaqytta basqa múmkindiktiń joqtyǵynan Oıyl selosynda HIH ǵasyrda salynǵan tarıhı ǵımaratynyń Qazan tóńkerisi tusynda qıratyl­ǵan qyzyl kirpishterinen salyndy. – I.A.). 2. KSRO Halyq Komıssarlary Keńesinen 1945-1946 jyldardan bastap, aýyl sharýashylyǵy ınstıtýty stýdentteri úshin 3 stıpendııa taǵaıyndaý suralsyn. 3. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasyna ol týraly povest jáne án jazylsyn. (Ǵabıden Mustafın «Shyǵanaq» romanyn 1946 jyly jaryqqa shyǵardy. Án jazylǵan joq. – I.A.). 4. Sýretshiler odaǵyna res­pýb­lıka murajaıy men sýret galereıasy úshin Bersıev zvenosy men Bersıevtiń port­retin salý tapsyrylsyn (oryndal­maı qaldy. – I.A.). 5. KSRO Halyq Komıs­sar­lar Sovetinen dıhannyń jumys ádisi týraly kınofılm shyǵarý sural­syn (joq. – I.A.). 6. Dıqan esimin máńgi este qaldyrý jónindegi úkimet­tik sharalardy júzege asyrý úshin myna quramdaǵy komıssııa bekitil­sin: Respýblıka Halyq Komıssar­lar Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary Shnyreev (tóraǵa), Qazaqstan Kom­partııasy Ortalyq Komıteti aýyl sharýa­shylyǵy bóliminiń meńgerýshisi Mel­nık, eginshilik jónindegi halyq komıs­sary Daýylbaev, VASHNIL Qazaq fı­lıalynyń tóraǵasy Myńbaev, aýyl sharý­a­shylyǵy ınstıtýty­nyń dırektory Jumatov» delingen. Úkimet, keıbir derekterge qaraǵanda, eldiń ataqty perzenti esimin laıyǵymen este qaldyrýdyń shara­laryn tek osylarmen ǵana shektemegen se­kildi. Batysta er-azamattar qyrǵyn soǵysta shaıqasyp, shyǵysta – eldegi eń­bekke jaraıtyn deıtindeı bala-shaǵa, qarııalar aýrý-syrqaýlyqqa qaramastan kúni-túni bel jazbaı jumys istegen qatal, qasiretti shaqta da bılik sóıtip qadir­li per­zentin qurmetteýdiń amalyn izdes­tirgen. Alaıda soǵys jaǵdaıynda oıǵa al­ǵan­daryn túgel oryndaý múmkin bolmady.

Elýinshi jyldary Máskeýde KSRO halyq sharýashylyǵy jetistik­teri­niń kór­mesi ashylyp, ár respýb­lıka ózderi tur­ǵyzǵan ǵımaratta pavılon­darymen ornalasqanda, qazaq­stan­dyq ǵımarattyń kire­berisinen dúnıe­júziniń túkpir-túk­pir­lerinen kelip qyzyqtaýshylardy, úırený­shiler­di, tájirıbe alýshylardy tutas qazaq eliniń eńbek jáne óner sımvolyn beıneleıtin Shyǵanaq pen Jam­byldyń monýment músinderi qarsy alatyn. 
Elge azyq-túlik kerek bolǵanda ǵana Hrýshev 1963 jyly Ýkraına­daǵy keńeste esine alǵan Shyǵanaq eptep toqtyq kirgesin, sovettik ıdeo­lo­gııanyń jaǵdaıy belgili, qaıta umytyla berdi. Sodan keıin ataqty dıhan ekinshi ret araǵa on bes jyl salyp, 1978 jyly eske túsken. Shynyna kelgende, eske túsken emes, eske túsirilgen edi. Ata-babamyzǵa «dán egip terlep», kúnkóristiń joldaryn kór­set­ken dıqandy biz umytqanmen Ýkraı­na­da halyqtyń áli jadydan ketpegen eken. Tary ósirýshiniń qadirin, sirá, qyrqynshy jyldardan beri jadydan shyǵarmaı júrse kerek, «osyndaı ataqty adam bolyp edi, onyń keıingi ómiri men isi ne boldy» degen suraq­pen sol eldiń bir turǵyny «Pravda» gazetine hat jazǵan. 

Sol «Pravdanyń» álgi hatqa nazar aýdarýy, sirá, tegin emes, kóp uzamaı hat izimen gazet tilshisi A.Platoshkın Aqtó­bege, Oıyl óńirine, baıaǵy rekord bergen Qarasýdyń boıyna jetken. «Pravda­nyń» tilshisi, árıne, nege kelgenin biletin, ne kór­genin paıymdaıtyn maman jýrna­lıst, keıin res­pýblıkada Bersıevtiń de, ber­sıev­shildiktiń de umytylyp bara jatqany týraly kólemdi materıal jazdy. Eske túsirdi deýim – osy.

Osyǵan baılanysty oblys kem­shi­likti túzetýge shuǵyl kiri­sip, óńir­de tary egi­siniń kólemin keńeıt­ti. Daqyldy ósirý­shi­ler arasynda so­sıa­lıstik jarys uıym­das­tyry­lyp, Shyǵanaq Bersıev atyn­daǵy júlde taǵaıyndaldy. Ozattar kezek­siz avtokólikter alyp, omyraýlarda ordender men medaldar, bel­giler tizildi. «Pravda» sóıtip bul máse­leniń mańyzyn jalpyres­pýb­lı­ka­lyq, jalpymemlekettik deń­geı­de kótergenmen, ol sonda da tek oblys­tyń óresinen shyqpaı qaldy. Degenmen, oblys basshylyǵy ataq­ty tary daqylyn ósirýshi esimin este qaldyrý jónindegi qyrqynshy jyldar­daǵy úkimettik, memlekettik iri shara­lar­dyń kópshiliginiń oryndalmaı qalǵan­dyǵyn eskerip, osy tusta oblystyq partııa komıtetiniń bıýrosy men keńestik atqarý komıteti 1981 jyly 14 shildede: «Aqtóbe qalasynda Shyǵanaq Bersıevke eskertkish músin ornatý týraly» №349 birikken qaýly shyǵardy. Osy qujatqa sáıkes Aqtóbe qalasynda 1946 jyly shaǵyn park­tiń tasalaý buryshynda jergilikti áýesqoı músinshi Kroshınniń qolynan shyqqan keskinsiz, úgilgish shoıtas betonnan eskertkish músin turǵyzylǵan bul kúnde búlinýde, endi ony jóndeý men qalpyna keltirýdiń múm­kin emestigi eskerilip, oblys bıýdjetine kiristerdiń esebinen Aqtóbe qalasyna, Oıyl aýdany ortalyǵyna jáne týǵan aýyly­na úsh bıýst-músin ornatylsyn delin­gen qaýly jasaldy. Sonymen birge agrotehnıkter men malshylardyń Juryn mektebine, Altyqarasý qazaq orta mektebine dıhan esimin berý mindettelgen edi.
Kezinde óńirdiń ekonomıkasy men sharýasyn, mádenı-áleýmettik jaǵdaıyn kóterýde eleýli eńbek sińirgen oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Vasılıı Lıvensov pen atqarý komıtetiniń tóraǵasy Orazaly Qozybaev qolǵa alǵan osy ıgi yqylas, kóp uzamaı, biri zeınet­ker­likke jiberilip, ekinshisi ómirden ótkennen soń aıaqsyz qaldy. 

Oblystyń budan keıingi basshy­lyǵy 1986 jyldyń belgili dúr­beleńine sáıkes kelip «qazaq ult­shyldyǵy» degen jalamen jabyr­qaǵan shaqta elge kertartpa metro­polııalyq qyrymen qarap, qazaq ataýlynyń qandaıynan da qara­lyq izdedi. Mine, osy kezde Shyǵanaq ózi týǵan óńirde taǵy da on jyl boıy umytylyp, bir de bir ret eske alynǵan joq.

1997 jyly el naryqtyq refor­ma­men aınalysyp jatqan kúr­deli shaqta eshqandaı qıyn­dyq, kedergilerge qara­mastan alys Germanııadan bir kezde áıgili Bertolt Brehtyń «Tary» poemasyna taqyryp bolǵan Shyǵanaq týraly tolyq málimet alý maqsatymen jer asyp, sý asyp, alys shóleıtte jatqan Oıyl óńirine nemis ádebıeti men teatr óneriniń ókilderi Shtefan Manıteıfel men Iens Meerle keldi. Sóıtse, bulardy álemdegi qyrqynshy jyldarǵa deıingi eki asa iri oqıǵa erekshe tartqan eken. Biri – avıasııa áli damymaı turǵanda Atlantıka arqyly 1928 jyly qonbaı ushqan nemis ushqyshy Kıol men ırlandııalyq Fısımorıs, ekinshisi qunary joq aıdalada ǵylymsyz, bilimsiz, qııaldan asyp ónim alǵan Shyǵanaq týraly pesa jazý maqsat bolǵan. Ol ýaqyt bardy bartermen qurtyp, qalǵanyn bólise almaı, bireý traktordyń dońǵalaǵyn, bireý motoryn ala qashyp, yǵy-jyǵy bolyp jatqan shaq. Shyǵanaq kerek bolsa nemisterge kerek shyǵar, bizge qajeti shamaly dedi me, oblys basshylyǵynyń ekeýdiń qasyna atqosshylyqqa qosqany – oblystyq mádenıet basqarmasy bastyǵynyń orynbasary men aýdarmashy eki jas qyz. Nemisterdiń bul sapardan nendeı «qundy málimet» alǵanyn, árıne, osydan-aq túsiný qıyn emes shyǵar deımin. Sodan sol eki nemistiń maqsattary júzege asyp, uly dıhannyń jasampaz beınesi Germanııa sahnasynan kórindi me, odan habar joq, meni tolǵandyratyny – biz bul jaqta olardy Qarasýǵa uıalmaı aparǵanda, bir kezde qazaq sáýlet óneriniń sheberi Tóleý Básenovtiń oıy men qolynan Shyǵanaqtyń qurmetine turǵyzylǵan, qaptalymen aınalyp kóteriletin kúmbezdi úlgidegi pıramıdanyń azyp, bir kezde rekordtyq ónim bergen ataqty tórt gektarlyq egistiktiń ornyn tapap jatqan maldy baqylaý úshin kim bolsa sol kóterilip qaraýyldaıtyn bıikke aınalǵanyn, baıaǵyda urasynda, on alty jyl jasyryn saqtalyp, keıin álemdi tańdandyrǵan ónim bergen tuqym saqtalǵan úıdiń búginde shı basqan qońyr tómpeshik jurtyn kórgende biz qazaqtar týraly, el týraly nendeı túsinikte, qandaı uǵymda boldy eken dep nalýǵa týra keledi. 

Sonymen soǵys aldynda jáne soǵys jyldarynda, odan keıin de Shyǵanaqtyń úlgisimen tary daqyly búkil Keńes Oda­ǵyn­daǵy eginshiliktiń 54 paıyz úlesin qurap, búginge jetken urpaq keshegi ata-baba­lary­nyń, árıne, bári demeımin, biraq kóp jerde tiri qalyp, ózderin ómirge ákelýge sebep­ker bolǵan Shyǵanaqtyń kórsetkishtik emes, áleý­mettik rekordyn eskertkish reti­nde toz­dyryp, óz ómirin estelik retinde umyttyq. 

Shyǵanaq osy dep erterekte orna­tylǵan eki eskertkish bıýst-músin­niń ne kúıde ekeni aıtyldy. 1944 jyly salynǵan eskert­kish-pıramıda ıen dalada ıesiz qalǵan mazar sekildi. Ol mazar emes, beıit emes, mádenı-eskertkishtik ǵıbadathana. Qalyń shı arasynda jatqan úı orny tek áıteýir tómpeshik emes. Biraq myna jer – tym erekshe tómpeshik, álemdik rekord bir kezde osy úıdiń kómbesinen alynǵan tuqymynan ósirilgen. Shyǵanaqtyń «keń saraıdaı boz úıi» bolǵan. Ol syrqatqa ushyrap, tósek tartyp jatyp qalǵanda, Máskeýdiń buıryǵymen shyqqan aeroushaq ushý, qoný alańy joq osy jerge zorlyqpen qondyrylyp, «baılaýly» turǵan. Basqa basqa, avtomashınany kórip qalýdyń ózi úlken jańalyq ýaqytta bul oqıǵaǵa kezigý aýyl adamdaryna erteginiń ózimen kezikkendeı áser qaldyrǵan ǵoı. 

2006 jyly uly dıhannyń týǵany­na 125 jyl toılanyp edi, osyǵan baılanysty eldiń bas gazeti «Egemen Qazaqstan» sodan bir jyl buryn sol aıtýly danany eldiń esine salý úshin, 2005 jylǵy 24 tamyz kúngi sanynda «Shyǵanaq – Qazaq eliniń eńbek pas­porty» dep atalǵan kólemdi materıal jarııalap, oblysta birshama órleý týdyrdy, kelesi jyly ol shara retinde Oıyl aýdany ortalyǵy men rekordtyq ónim týǵan jer – onshaqty úıli Qarasý mekeninde ǵana atap ótildi. 

Sol merekede kishkentaı Qarasý aýylynda bastaýysh mektep, Aqtóbe qalasynan 20 shaqyrym qashyqtaǵy aýyl sharýashylyǵy kolledjine esimi beriledi, kolledj aldyna eskertkish-músin ornatylady delindi. Sodan bas­taýysh mektep paıdalanýǵa berildi, kolledjge esimin berý sheshimi beker bolyp shyqty, bıýst-músin jasaldy, ol qazir kolledj aǵashtarynyń tasasynda tur. 

О́tken jyly taǵy bir bıýst-músin qashalyp edi, oǵan da qalanyń kór­neki jerlerinen jóndi oryn tabylmaı, shahardyń yldıǵa tireletin shyǵys jaǵyn­daǵy ne kóshe emes, ne alań emes eleýsiz qýysyna qoıyldy. 

Uly dıqannyń elindegi oǵan degen  es­ker­t­k­ishtiń jaıy, ol ómirden ótken jet­pis tórt jyldan beri, mine osyndaı kúıde. 
Idosh ASQAR

AQTО́BE