Búginde Sırııada, Somalıde, Lıvııada jáne Iemende dál osyndaı asa qıyn jaǵdaı qalyptasyp otyr. Olar óz táýelsizdigin joǵaltyp alýdyń, memlekettiginen aıyrylyp qalýdyń aldynda tur. Sondaı-aq bul elderdiń aýmaǵyn terrorshyl toptar, radıkaldar men esirtki saýdalaýshylar, qaraqshylar men adam saýdasymen aınalysýshylar «jaýlap» alǵan dese de bolady. Buryndary asa iri terrorlyq toptar, mysaly «Islam memleketi», «Talıban», «Ál-Kaıda» sııaqty qurylymdar jekelegen óńirlerde is-áreket etip kelse, endi olar jahandyq saıasatqa aralasýǵa umtylyp keledi.
Ondaǵan jyldardan beri terrorızm beıbitshilik pen qaýipsizdikke qater tóndirip otyr. Onyń shekara tańdamaıtynyn álemdik qoǵamdastyq ta moıyndady. Sarapshylardyń paıymdaýynsha, asa qaýipti bul problemanyń áskerı jáne gýmanıtarlyq ólshemderimen qatar, ekonomıkalyq ólshemderi de bar. Sebebi terrorızm terrorshylar baqylaýyndaǵy aımaqtardyń ekonomıkalyq ınfraqurylymdaryna edáýir nuqsan keltiredi. Elderge shetel ınvestısııasynyń kelýin tejeıdi. Halyqaralyq saýda-sattyqty damytýǵa, memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty óristetýge keri áser etedi. Budan damyǵan elderdiń ózderi de ekonomıkalyq shyǵynǵa ushyrap jatady.
Bul Ortalyq Azııa elderine de qatysty. Álem jáne ekonomıka ınstıtýty men Merılend ýnıversıtetiniń birlesip daıyndaǵan «Jahandyq terrorızm reıtıngi – 2016» baıandamasynda kórsetilgendeı, jahandyq transformasııa jaǵdaıynda Ortalyq Azııada terrorızmnen kelgen materıaldyq shyǵyn 2004 jylǵy 18 mıllıard dollardan 2015 jyly 90 mıllıard dollarǵa deıin ósken. Bul jerde sóz Ortalyq Azııa óńirinde asa mańyzdy birqatar ınfraqurylymdyq jobalardy iske asyrýǵa terrorıstik toptardyń kedergi keltirgeni jaıynda bolyp otyr. О́ıtkeni sońǵy jyldary halyqaralyq terrorıstik uıymdardyń ózderi qýatty ekonomıkalyq qurylymdarǵa aınalǵany shyndyq. Naqty mysaldar da bar.
Eńbek naryǵy damyǵan jáne iri qarajat aınalymda júrgen qazirgi kezde terrorızm jahandyq deńgeıdegi tabysty bıznes kózi bolǵany ras. Birikken Ulttar Uıymynyń málimetteri boıynsha, 2016 jyly «Islam memleketi» ekstremıstik toptary zańsyz munaı saýdasynan 260 mıllıon dollar paıda taýypty. Al sodan bir jyl buryn osy toptyń terrorshylarynyń zańsyz jolmen tapqan tabysy 500 mıllıon dollardan asqan eken. Sondaı-aq «Talıban» qozǵalysynyń «tabysy» da osyǵan deńgeıles. Bul ekstremıstik uıym Aýǵanstandaǵy esirtki saýdasynan jyl saıyn 400 mıllıon dollarǵa deıin, qymbat tastardy kontrabandalyq jolmen saýdalaýdan 200-300 mıllıon dollar aralyǵynda paıda tabatynyn halyqaralyq sarapshylar dáleldedi.
Búginde álemdik ekonomıkada turaqsyzdyq baıqalady. Ony turaqtandyryp, ilgeriletýge qareket jasalyp-aq jatyr. О́kinishke qaraı qor naryǵynda qalyptasqan táýekelder «kópirshigi» oǵan jol bermeýde. Mysaly, 2016 jyly jahandyq ekonomıkanyń ósimi 2,3 paıyzǵa tómendep, «rekordtyq kórsetkishke» quldyraǵan. Bıylǵy jyly ol 2,9 paıyzǵa ósedi degen boljam jasalyp otyr. Al Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń baıandamasyna qaraǵanda, onyń sebebi tabystar teńsizdiginiń ulǵaıýyna, qoǵamnyń polıarlanýyna jáne turǵyndardyń qartaıýyna baılanysty. Oǵan, sondaı-aq geosaıası baqtalastyq pen irgeli memleketter arasyndaǵy ózara senimniń joqtyǵyn qosýǵa bolady. Mine, osyndaı máseleler álemdik ekonomıkalyq júıeniń damýyna tosqaýyl bolýda.
Qazirgi kezde Ortalyq Azııa óńirindegi memleketterdiń saıası jáne ekonomıkalyq odaǵyn qurýǵa múmkindikteri bar. Bizdiń oıymyzsha, osyndaı uıym qajet-aq. Bul kún tártibinen túspek emes. Sebebi Ortalyq Azııada sheshimin kútken kúrdeli de ózekti problemalar barshylyq. Mysaly, Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyqtyń bir ózi óńirlik problemadan asyp, halyqaralyq deńgeıge kóterildi. Bul qaýipsizdik arhıtektýrasyn jańasha qarastyrýdy, jańasha qurýdy qajet etedi. Ol úshin eń aldymen Ortalyq Azııa elderiniń arasynda óńirlik qaýipsizdik pen yntymaqtastyq júıesiniń negizi qalanýy tıis. Sondyqtan da «syrtqy oıynshylardyń» usynysyn kútpeı-aq óńirlik qaýipsizdikke qatysty úlgi-modeldi óńir elderiniń ózderi daıyndaǵany jón. Birinshi kezekte bul jeke múddemiz úshin qajet.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
