Bul oıyn mazmuny jaǵynan utys oıyny tobyna jatady. Qazirgi aýyl jáne qala balalarynyń oınap júrgeni «asyq atý» oıyny balalardyń tez qımyldaýyn qalaıdy. Mergendigin arttyrady, dáldikke, esepke úıretedi.
Qazaq balasynyń esepke júıriktigi, mine, osyndaı oıyndardy oınaýdan qalyptasqan. Asyqty eshkim qoldan jasap jatpaıdy. Tabıǵı nárse. Onyń jaqsy salmaqty túrlerinen saqa jasaıdy. Qazaqta «qoı asyǵy bolǵanmen, qolyńa jaqsa saqa tut, jasy kishi bolsa da, aqyly assa aǵa tut» degen maqal bar. Bir nárseniń daıyn ekenin bildiretin «saqadaı saı» sóz tirkesi de bar.
Asyqtyń: alshy, táıke, búk, shik, ompa, shońqa degen túrleri bolady. Onyń ishinde alshyny óte joǵary baǵalaǵan. О́mirde joly bolǵan dáýletti adamdardy «Asyǵy alshysynan túsip tur» dep aıtady. Asyq oıyny balalardy eptilikke, mergendikke, uqyptylyqqa baýlıdy.
Osy oraıda, biz ulttyq oıyndy nasıhattaýdy basty nysanaǵa ala otyryp, 2010 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Sport jáne deneshynyqtyrý isteri komıteti janynan «Asyq atý» respýblıkalyq federasııasy quryldy. Qazir federasııanyń 5 oblysta fılıaly jumys istep tur. Ulttyq sportpen uzyn sany 201 973 sportshy aınalysatyn bolsa, onyń 1039-y asyq oınaıtyndar. Respýblıka kóleminde 78 mektepte asyq úıirmeleri bar jáne onyń 63-i aýyl mektepterinde ekenin basa aıtý kerek. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Deneshynyqtyrý jáne sport týraly» Zańynyń 21-babynda: «Ulttyq sport túrleri sporttyń ajyramas bir bóligi bolyp tabylady. Onyń tanylýy osy zańda belgilengen tártippen júzege asyrylady» delingen. Elimizdiń zańynda osylaısha keń múmkindikter berilip otyrǵanda, ózimizdiń tól sporttyq oıyndarymyzdy damytpaý – bizdiń urpaqqa syn.
«Dástúr men mádenıet – ulttyń genetıkalyq kody. Biz ózimizdiń ulttyq mádenıetimiz ben dástúrlerimizdi osy ár alýandyǵymen jáne ulylyǵymen qosyp qorǵaýymyz kerek, mádenı ıgiligimizdi bólshektep bolsa da jınastyrýymyz kerek!» dep Elbasymyz Nursultan Nazarbaev bir sózinde aıtqan eken. Memleket basshysy osyndaı joldaýlarymen bastamashy toptardy qoldap jatqanda, biz tartynyp qalmaq emespiz. Ulttyq mádenı ıgiligimizdi jańǵyrtý jolynda aıanbaı ter tógýge ázirmiz. Osy maqsattyń jeleýimen, biz asyq oıynynyń erejesin 4 tilde jazyp, ol 2011 jyly bekitildi.
Ulttyq sport túri retinde patent alýǵa da qolymyz jetkenin aıtqym keledi. Osylaısha, bul oıyn alǵash ret 2011 jylǵy 20-26 qyrkúıekte el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan ulttyq sport túrlerinen III festıvaldiń baǵdarlamasyna kirgizildi. Bul bizdiń alǵashqy is-sharamyzdyń biri. Búgingi tańda federasııanyń jumysy jolǵa qoıylyp, túrli deńgeıdegi týrnırler uıymdastyrylyp keledi. Máselen, 2013 jylǵy 14 qyrkúıekte ótken «Samuryq-Qazyna» ulttyq ÁQ I Spartakıadasynda bizdiń oıyn oınaldy.
Sondaı-aq Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń uıymdastyrýymen asyq atý oıynynan 2014 jyldyń maýsymynda jastar arasynda Respýblıkalyq ashyq birinshilik ótti. Taǵy da osy jyly Taraz qalasynda aýyl-selo sportshylarynyń II jazǵy jasóspirimder oıyndaryna asyqty engizdik. Sondaı-aq «Asyq atý» oıyny elordamyzda Astana kúnine oraı bes jyl qatarynan ótkizilip keledi. Aqseleý Seıdimbekti eske alýǵa arnalǵan «Altyn saqa» qalalyq ashyq chempıonaty ótkizilip keledi. 2014 jyly qyrkúıekte О́skemende ótken Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti júldesine arnalǵan 5-shi halyqtar oıyny kúntizbesine de kirgizildi jáne maýsym aıynda Berlın qalasynda ótken Eýropa qazaqtarynyń kishi quryltaıynda da «Asyq atý» oıyny kórsetilip, jarys ótti.
Qazaqstan quramasy 2016 jyly qyrkúıek aıynda Qyrǵyz elinde uıymdastyrylǵan «Dúnıejúzilik kóshpendiler» oıynyna qatysty. Bul oıynǵa 16 memleketten quramalar kelip, Qazaqstan komandasy qyrǵyz halqynyń «Ordo» oıynynan 4-oryndy ıemdendi. Taǵy da bir aıta keter jaıt, bizdiń federasııa «Asyq atý» oıynyn IýNESKO uıymyna adamzattyń qundylyǵy retinde engizý jáne qorǵaý týraly usynys bildirýde.
Al búgingi tańda, ulttyq oıyn «Asyq atý» sportynyń 2018 jylǵa arnalǵan jospar boıynsha jumys atqaryp jatqan jaıymyz bar. «Asyq atý» oıyny, ásirese kompıýter men ınternette kúni boıy otyratyn jastardy kóz aýrýynan qutqaratyn, taza aýaǵa shyǵaryp, qımyl-qozǵalys jasaýǵa, densaýlyqtaryn shyńdaýǵa kóp paıdasyn keltiretinin qazirgi medısına ǵylymdary dáleldeıdi.
Jomart SABYRJANOV,
Respýblıkalyq «Asyq atý» federasııanyń atqarýshy dırektory
