Aqyrtasty kim salǵan?

Aqyrtasty kim salǵany týraly áń­gime qozǵalǵanda ony bárinen buryn arab qolbasshysy Ábý Mýslımniń VIII ǵasyrdyń ortasyndaǵy Túrgeshterge ıslamdy kúshtep engizýdi kózdegen jaý­laý joryqtarymen baılanystyratyn shyǵystanýshylar men din tanýshylar bar.

Aqıqatqa júginsek, derekterden kó­rip otyrmyz, arab qolbasshysy Ábý Mýs­lım Taraz túbinde qytaılyqtar men arabtar arasynda 751 jyly bolǵan Atlah shaıqasyna ózi qatyspaǵan, ıaǵnı Taraz ólkesine ol eshqashan aıaq baspaǵan. Arab ál-Makdısı aıtqandaı, shekten tys kisi óltirýge qunyǵyp ketken ol Samarqandta da kóp turaqtamaı, arab halıfy ál-Mansýrdyń shuǵyl sha­qyrýymen 752 jyldyń basynda, áýeli Mervke, onan soń, ıaǵnı Atlah shaı­qasynan keıin bir jylǵa da jetpes ýa­qyttan soń Mysyrǵa qaıtyp, ólim jazasyna kesilgen. Arab halıfy onyń óli denesin jerlemeı, Tıgr ózenine aǵyzyp jiberdi. Iаǵnı, Aqyrtasty qaıdaǵy bir negizgi tirligi adamdardy jazyqsyz qyrǵynǵa ushyratý bolǵan arab qolbasshysy Abý Mýslım salmaq bolǵan degen pikir qısynsyz ári tarıhı shyndyqtan múlde aýlaq jatyr.

Aqyrtasty qarluqtar saldy dep oılaıtyndar da bar. Kezinde Altyntaýdyń (Altaıdyń) ońtústik aımaǵynda toǵyz oǵyzdarǵa qul bolǵan úsh taıpadan turatyn kóshpeli qarluqtar batysqa jyljyp, 766 jyly Jetisý aımaǵyn túgeldeı basyp alyp, Balasaǵundy ba­ǵyndyryp, Shý ańǵaryn jaǵalap, batys Táńirtaýyna, ıaǵnı Talas Alataýyna deıin bardy. H ǵasyrdaǵy avtory belgisiz «Hýdýd ál-Alem» atty derekte olardyń Balasaǵundy, Tarazdy, Ispıdjabty, Sýıabty basyp alǵany aıtylady. H ǵasyrdyń ortasynda ómir súrgen Kýdama ıbn Djafar qarluqtar mekeni Aqyrtastyń soltústigindegi Moıynqum aımaǵynan bastalatynyn naqty kórsetken. Al ál-Idırısı bolsa: «...Túrik-qarluqtar Tarazdan ári soltústikti mekendeıdi», – dep taıǵa tańba basqandaı anyqtap jazyp ketken bolatyn. Osy aıtylǵandardy H ǵasyrdaǵy (977jyl) arab saıahatshysy Ibn Haýkaldyń orys tiline aýdarylǵan myna sózderi naqtylaı túsedi: «Taraz – mesto torgovlı mýsýlman s tıýrkamı, na pýtı k nım (tıýrkam), vokrýg nego krepostı, otnosıashıesıa k nemý (Tarazý), dalshe ego ne ıdet nı odın mýsýlmanın, potomý chto tot, kto vyhodıt za ego predely, popadaet v shatry (t.e. kochevıa) karlýkov» Bul derekten baıqaıtynymyz, H ǵasyrdyń ekinshi jartysyndaǵy Tarazdyń aınalasyndaǵy qamaldar osy mańǵa jaqyn aımaqtarda kóship júr­gen qarluqtardan Tarazda turatyn qarahandyq musylmandardy qorǵaý úshin salynǵan.

Taraz qashannan beri musylmandar mekenine aınaldy? Derekterge júginsek, Tarazdyń jappaı musylmandanýynyń aıqyn kórinisi – ony Qarahan áýleti bılegen dáýir. Iаǵnı Aqyrtas keshenindegi meshittiń orny bizdi osy tarıhı kezeń­ge jeteleıdi. Qarluqtarmen jáne ózi­niń taqqa talasqan baýyrlarymen kúres­te Qarahandar áýletiniń negizin qalaǵan Satuq Boǵra han (915-955 jj.) samanıdterdiń qoldaýymen jeńiske jetip, Taraz ben Qashǵardy baǵyndyryp, 942 jyly Balasaǵunda ózin han jarııalady. Endi soltústikte Ile boıyndaǵy Qoılyq qalasyn astanaǵa aınaldyrǵan kóshpeli, táńirshil qarluqtardan Taraz jáne Balasaǵun aımaqtaryn qorǵaý asa mańyzdy máselege aınaldy.

Osy, biz áńgimelep otyrǵan Aqyr­tas ómirge kelgen Qarahandar bıligi dáýiriniń alǵashqy kezeńinde kóshpeli qarluqtardyń basym kópshiligi sha­man­dyqty, táńirshildikti ustanyp, musyl­mandyqty moıyndamaı, jergilikti qara­handyq musylman rý-taıpalaryna qarsy jantalasa, aıaýsyz kúresýmen boldy. Eger keıinirekte, HII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda ómir súrgen ál-Idrısıge júginer bolsaq, odan aıtylǵandarǵa qo­symsha mynadaı málimetter alamyz: «Gorod Taraz – mesto torgovlı mejdý mýsýlmanamı ı tıýrkamı. Zdes pomesheny sıtadelı, otnosıashıesıa k mýsýlmanam, ı k tıýrkam. Za Tarazom na severe obıtaıýt tıýrkı-karlýkı. Mejdý nımı chasto proıshodıat stychkı ı srajenııa, a kogda nastýpaet peremırıe, onı osýshestvlıaıýt mejdý soboı torgovlıý, obmenıvaıýtsıa [raznymı] tovaramı, skotom, pýshnınoı ı dr». Bul aıtylǵandardy atalmysh aımaq týraly jazbalar qaldyrǵan arabtar ál-Marvazı men Abý-l-Fıdanyń derekteri tolyqtyra túsedi.

Tarazdan soltústikke qaraı mekendegen qarluqtardyń musylmandyqty emes, shamandyqty ustanǵandaryn HII ǵasyrdyń sońynda jáne HIII ǵasyr­dyń alǵashqy shıreginde ómir súrgen sırııalyq Iakýt ál-Hamavı jazyp qal­dyrǵan. Shyǵys derekterinen baı­­qaıtynymyz, qarluqtar Tarazǵa oqtyn-oqtyn tonaýshylyq joryqtar jasaǵanymen, onda turaqtamaǵan jáne qalaǵa eshqashanda bılik jasaı almaǵan. Taraz óńirindegi Qarahan bıleýshi áýleti 955 jyly ıslam dinin qabyldady, arada bes jyl ótken soń osy óńir halqynyń negizgi bóligi (200 000 kıiz úı) jappaı musylman boldy. Munyń ózi osy dindi shyn máninde memlekettik resmı dinge aınaldyrdy.

Al endi shyǵystaǵy qarluqtar ıeligi Qu­lan qalasyna deıin keldi. Sondyqtan da Aqyrtas Qulan men oǵan kórshi Qasrıbastyń batysynda shekaralyq qa­mal retinde boı kóterýi tıis boldy. Biraq bul qamal áıgili arheolog K.Baı­paqov tuspaldap aıtqandaı, qarluq qaǵanynyń emes, kerisinshe, kóshpeli shaman qarluqtarǵa qarsy musylmandyqty ustan­ǵan qarahandyq bıleýshiniń beki­nis-rezıdensııasy retinde boı kóterdi. Muny onda, joǵaryda aıtqanymyzdaı, meshittiń bolýy da jáne qarahan dáýi­rinde qoldanylǵan sý qubyrynyń sa­ly­nýy da dáleldeıdi. Aıta ketken jón,­­ Aqyrtastyń áskerı qamal bo­lyp­ tabylatynyn eń alǵash Qazaq­stan arhıtektorlarynyń «atasy» T.Básenov aıtyp ketken edi. Iаǵnı Aqyr­­­­tas qamaly Jibek jolyn jaǵalap, ol kezde arnasy keń, aǵysy qatty Talas ózeninen Taraz qalasyna ótetin ataqty tas kópirge jetetin qarluqtardyń jolyn tosatyn berik tasqorǵan tosqaýyl edi.

Al endi Aqyrtas qurylysshylary kimder edi degen saýalǵa jaýap izdelik. Aqyrtasta rýlyq tańba bar. Ol bir emes, birneshe tas bloktarda kezdesedi. Ony biz sýretke túsirip, oqyrmanǵa usynyp otyrmyz. Aqyrtastaǵy tasqa basylǵan osy tańba neni ańǵartady? Bul rýlyq tańbany kezinde ózimiz zerttegen, qazaqty quraǵan 200-ge tarta rýlardyń rýlyq tańbalary arasynan izdestirer bolsaq, Aqyrtastaǵy tańbanyń bárinen buryn keıinirektegi, Túrgesh (saryúısin) zamanynan bastap belgili bola bastaǵan dýlýlardyń ejelgi úısinderden bas­taý alatyn alǵashqy tańbasyna, ıaǵnı tórtburyshty abaq tańbasyna uqsas­tyǵy nazar aýdartady. Buryn dýlý atanǵan dýlattardyń alǵashqy abaq tańbasy  kezinde rýlar tańbasyn jınas­tyrǵan Aqseleý Seıdimbektiń eńbeginde de naqty kórsetilgen edi. Al keıingi dýlattardyń keń taralǵan rýlyq tańba­synyń da osyǵan uqsas, kún túrinde   bolyp keletini eldiń bárine belgili. 

Taǵy bir aıtarymyz, Aqyrtasty ar­ǵy dáýirge ejelgi úısinder nemese keıi­nirektegi túrgeshter zamanyna apa­rý da orynsyz. Túrgesh qaǵanaty tusynda Taraz astanalyq qalaǵa aınala qoımaǵandyqtan (ol mundaı dáre­jege qarahandar tusynda ǵana ıe boldy), onyń shyǵysyna, ıaǵnı qazirgi Aqyr­tastyń ornynda, zertteýshi N. Arıstov aıtqandaı, Túrgesh qaǵanynyń tas saraı-qamal turǵyzýy da aqylǵa syımas is.

Aqyrtastyń qurylysy nege aıaqsyz qal­dy jáne Áýlıe Qarahannyń buǵan qatysy bar ma? Osy zamanda Qarahan áýletiniń ózara bılikke talasynyń toqtamaýy da Aqyrtastyń taǵdyryna keri áserin tıgizdi. Shyǵys Qarahan memleketin buryn birtutas Qarahan memleketiniń sońǵy bıleýshisi bolǵan Júsip Qadyrhannyń uly Súleımen ıbn Júsip Aryslan han basqardy(1032-1056 jj.). Ibn al-Asır ony Abý Shýdja Arslan han dep te ataıdy. Osy Abý Shýdja Arslan han shyn máninde memleket astanasy Balasaǵunnyń jáne qarahandarǵa qaraıtyn túrik eliniń bıleýshisi jáne sońǵy, besinshi Uly hany boldy. Qashǵar, Hotan jáne Balasaǵun táriz­di memlekettiń iri qalalarynda oǵan baǵyshtalyp hutbalar oqylatyn. Ony qosymsha musylmandyq esimmen Sharaf ad-Daýl dep te ataıtyn.

О́zi de óte dindar, áýlıe adam bolǵandyqtan onyń tusynda Taraz aımaǵynda ıslam saltanat qurdy. «...Eshqashan aýzyna sharap almaǵan jáne Qudaı­ǵa qatty sengen ol, ǵalymdardy jáne dindar adamdardy qurmettedi. Oǵan olar jan-jaqtan aǵylyp keletin edi, ol da kelýshilerdi kótermeleýmen bol­dy, ári olarǵa jaqsy qarady». Ol ózi­niń ınabattylyǵymen óziniń baýyr­laryn da, sondaı-aq týystaryn da razy etti. Olarǵa ózara memlekettegi qala­lardy bólip berdi, mysaly, «óziniń baýy­ry Arslan-teginge túrikterdiń kóp­tegen qalalaryn berdi, óziniń baýyry Bogra-hanǵa Tarazdy jáne Ispıdjabty berdi,... al ózi Balasaǵunmen jáne Qash­ǵarmen qanaǵattandy». Mundaı, shyǵys qarahandary bıleıtin aımaqty bóliske salý 1043-44 jyldary oryn aldy.

Bul aıtylǵandardan baıqaıtynymyz, qazir Áýlıe Qarahan dep júrgenimiz Súleımen ıbn Júsip Aryslan han­(qosymsha musylmandyq esimi – Sharaf ad-Daýl) dep aıtýǵa qujattyq negiz bar. Taraz qalasynda onyń basyna keıi­nirek ıslamǵa adal urpaqtary záýlim mazar ornatty. О́ıtkeni onyń áýlıe­ligi, dindarlyǵy jáne ǵalymdarǵa qam­qorlyǵy joǵarydaǵy derekte naqty aıtyl­ǵan. Ári rýhanı jaǵynan onymen talasa alatyn basqa qarahandyq bıleý­shini tarıhtan kórip otyrǵan joqpyz. Sondyqtan Taraz qalasyndaǵy Qarahan áýlıeniń mazaryna osy esimdi jazyp qoısaq qatelese qoımaspyz degen oıdamyz. Ol on alty jyl han boldy. Alaıda, keıinirekte Súleımen ıbn Júsip Arys­lan han men onyń baýyry Bogra-hannyń aralary shıelenisip, alǵashqysy Taraz aımaǵyna joryq jasady. Bizdiń oıymyzsha buǵan basty sebep Súleımen Júsip Boǵra hannyń eshkimge, tipten baýyryna da baǵynbaýdy kózdep, derbes saıasat júrgizýge umtylýy bolsa kerek. Árıne, bul memleketti bólshekteýge aparatyn qaýipti baǵyt edi. Eki baýyrdyń qantógis shaıqasynda Aryslan han jeńilip, Tarazdy bıleýshi baýyryna tutqyn boldy. Endi búkil patshalyqty óziniń qolyna alǵan Boǵra han Taraz ben Ispıdjabty ǵana emes, Balasaǵun men Qashǵardy da bıleı bastady. Biraq onyń bıligi uzaqqa sozylmady (1056-1058 jyldar). Onyń ornyna bılikke kelgen Júsip Qadyrhannyń basqa bir uly Toǵrul shamamen 16 jyldaı bılikte boldy.

Osylaısha, Aqyrtasty salý osyndaı qaıshylyqty da kúrdeli zamanda qol­ǵa alyndy. Ony, joǵaryda atap ket­kenimizdeı, Tarazdyń musylmandar aımaǵyna toqtaýsyz joryqtar uıym­dastyrǵan, shamandyqty ustanǵan dinsiz túrikterge – kóshpeli qarluqtarǵa qarsy berik qamal-bekinis retinde turǵyzýdy ıslamdyq ustanymǵa berilgen Súleımen ıbn Júsip Aryslan han (Áýlıe Qarahan) bılik­ke kelgen soń, jedeldete, shamamen 1031-1032 jyldardan bastap qolǵa alǵan dep shamalaımyz. Onyń jergilikti halyqtan quralǵan tas qashaýshy qurylysshylary, sý qubyrlaryn tartýshylary buryn, VIII ǵasyrǵa deıin Túrgesh atanyp kelgen saryúısinderden, kezinde dýlý atanǵan dýlattardan jáne t.b. qaraúısin jáne qyzylúısin (Al­úısin) rýlarynan, qańlylardan jınal­ǵan tas qashaýshy sheberler boldy.

Qu­ry­lys arhıtektýrasynyń keıbir orta­azııalyq qamaldarǵa uqsas bolýyna qaraǵanda ony josparlaýǵa taraz­dyq soǵdy arhıtektorlarynyń da qatysqandary baıqalady. Biraq bul erekshe áskerı qurylys arada biraz ýaqyttan soń, naqtylaı tússek, 1043-1044 jyldardan soń, ıaǵnı soltústiktegi shaman qarluqtar jappaı musylman dinine kirip, olarmen rýhanı jaqyndyq ornaǵan soń, qorǵanystyq mańyzyn joǵaltyp, birtindep onyń qurylysy toq­tap qaldy. Osyǵan sebep bolǵan tarı­hı oqıǵany Ibn ál-Asır bylaı sýretteıdi (aýdarmany jasaǵan K.B.Starkova): «...V etom godý, [v mesıase] safare (sentıabr – nachalo oktıabrıa)1043 g. prınıalı ıslam 10 tysıach kıbıtok ız nevernyh tıýrok, kotorye, byvalo, delalı nochnye nabegı na mýsýl­manskıe goroda v kraıah Balasagýna ı Kashgara, grabılı ıh ı ýchınıalı besporıadkı. I prıneslı v jertvý v den prazdnıka Jertvy 20 tysıach golov oves, ı Allah [takım obrazom] ızbavıl mýsýlman ot ıh vrajdy. Onı provodılı leto v kraıah Býlgara, a zımovalı v kraıah Balasagýna, no kogda prınıalı ıslam, to rasseıalıs po strane; v kajdom krae po tysıache kıbıtok, menshe ılı bolshe [v zavısımostı] ot ıh bezopasnostı, ved onı obedınıalıs tolko dlıa togo, chtoby zashıshat drýg drýga ot mýsýlman».

Iá, osylaısha Taraz irgesindegi Moıyn­qumdy jaılap jatqan táńir­shil qarluqtardyń basshylary musylman­danǵan soń olardyń Tarazǵa baǵyttalǵan tynymsyz jortýyldary tolastap, qar­luqtar rýhanı turǵydan ishteı ydyrap, jáne osyǵan sáıkes qarahandyq bıleý­shiler qurylysyna jergilikti halyqty jappaı jumyldyrǵan Aqyrtas qamaly memlekettik múdde turǵysynan qajetsiz bolyp qaldy. Osylaısha kezinde qara­handyq bıleýshiler astanalarynyń biri musylmandanǵan Tarazdy kóshpeli táńir­­shil túrikter – qarluqtardan qor­­ǵaý úshin salynǵan Aqyrtas ta jáne onyń tóńiregindegi Talas ózeni jaǵa­laýyndaǵy basqa qamaldar da ózde­riniń jaý shapqanda eldi panalatatyn qorǵanystyq mańyzdaryn joıyp, birtindep elsiz qonystarǵa aınala bastady.

Árıne, Aqyrtas qurylysynyń aıaq­talmaı qalýynyń basqa da sebepteri de bar. Ol – joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, qarahandyq bıleýshilerdiń bılikke talasqan 1043-1056 jyldar arasyn­daǵy ózara qyrqysýlary. Bul qar­luq­tar musylmandanyp, olarmen jaýlasý toq­taǵan kezeńge sáıkes keledi. Osylaısha endi, Aqyrtastyń shashylyp qalǵan ornyna onyń ústimen júrip ótken jolaýshylar tańdaı qaǵyp tańdanatyn jańa zaman týdy.
Batysqa Shyńǵys handy emdeýge ba­ra jatqan daoıster kósemi Chanchýn ıesiz qalǵan Aqyrtastyń eki ǵasyrdaı ýaqyt­tan keıingi osyndaı keıpin tómen­degishe sıpattady: «...Qazannyń 8-shi juldyzynda biz taýdy bókterlep batys­qa qaraı saparymyzdy jalǵastyra berdik. Sapardyń 7-8-shi kúnderi shama­synda taý ońtústik jaqqa taman múıis­telip ketti. Osy mańda biz bir tas qala­nyń ústinen tústik. Qala túgelimen qyzyl tastan soǵylypty. Bul qalada bir kez­deri qalyń qol turǵany baıqalady. Qala­nyń batys jaǵynda samaladaı tizilgen qalyń mazar tur. Sol jerde biz tas kópirden ótip, ońtústik batys jaqqa qaraı sozylyp jatqan taýdy bókterlep jalǵasty jol tarttyq».

Bul derekten baıqaıtynymyz, Aqyr­tas qurylysy sol tusta ótkel bermes asaý Talas ózeninen Tarazǵa ótetin jalǵyz jol – tas kópirdiń «aýzyna», Uly Jibek jolynyń boıyna (ol kezde bul jol «Úlken Taraz joly» dep ataldy) salynýy tıis edi. Biraq onyń qurylysy joǵarydaǵydaı sebeppen Shyńǵys hannyń joryǵynan áldeqaıda buryn toqtap qalǵan edi. Salynyp bitpegen qalanyń batys ja­ǵynda «samaladaı mazarlardyń bolýy» bul qala qurylysyna kóp adam qatysqanyn jáne onyń qurylysynyń biraz jyldarǵa sozylǵanyn, ony salý barysynda kóptegen adamdardyń, ıaǵ­nı qurylysshylardyń qaza bolyp ketkenderin ańǵartady. Olardyń bi­razy, árıne kóshpeli qarluqtardyń osy qamaldy saldyrtpaýdy kózdegen shabýyl­darynyń qurbandyqtary bolsa kerek.
Sonymen aıtylǵandardy qorytar bolsaq: 

1) Aqyrtas HI ǵasyr eskertkishi, naqty­laı tússek, 1031-1055 jyldar ara­lyǵynda turǵyzyldy, ol Taraz musyl­­mandaryna jaýlyq áreketterin jáne áskerı joryqtaryn toqtatpaı qoıǵan, Moıynqum aımaǵyn mekendegen, kóshpeli shaman qarluqtardan qorǵaný úshin Qarahan áýletiniń sońǵy «Uly hany» Súleımen ıbn Júsip Aryslan hannyń (Áýlıe Qarahannyń) zamanynda (1031-1055 jyldar) salynǵan tas qamal bolyp tabylady; 
2) Onda biz kezdestirip otyrǵan dý­lat­tardyń rýlyq tańbasyna sáıkes kele­tin tasqa salynǵan tańbanyń kez­desýi bul uly qurylysty salýdy soǵ­dylar, samanıdter nemese arabtar tárizd­i kelimsekter emes, qarahandyq bıleý­shilerdiń bastamasymen jergilikti halyqtyń óziniń qolǵa alǵanyn aıǵaq­taıdy. 
3) Alaıda, HI ǵasyrdyń 40-shy­ jyldarynyń ortasyna qaraı qarluq­tardyń jappaı musylmandyqty qabyl­dap, qarahandyq bıleýshilerdi rýhanı turǵydan moıyndaýlary jáne osydan soń buryn musylmandyqqa qarsy kúres­te toptasqan olardyń endi bul aımaq­tan ydyraı kóshýleri qorǵanys maqsatymen turǵyzylǵan Aqyrtas qa­ma­lyn áskerı turǵydan qajetsiz etip, qurylys aıaqtalmaı, toqtap qalǵan; 
4) Qurylystyń salynýyna mu­ryndyq bolǵan Áýlıe Qarahan atan­ǵan Súleımen ıbn Júsip Aryslan han jáne onyń baýyry, Taraz bıleýshisi Boǵra han ıbn Qadyrhannyń bılikten ketip, o dúnıelik bolýlary da Aqyr­tastyń aıaqtalmaǵan qurylysyn múlde ıesiz qaldyrdy.

Talas OMARBEKOV,
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ janyndaǵy ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory, professor, UǴA qurmetti akademıgi