Munda Evneı Bóketov te júrgen. О́zi – hımık, ózi – lırık. Tóbeden qamshy oınatqan qatygez sovet ókimeti onyń da mańdaıynan sıpaı qoıǵan joq. Kóp qorqytty, tereń batyrdy. Ol da qazaǵyna Qudaı bergen qudiretti daryn-arynyn sarqyp bere almaı, ish qusa bolyp fánıden baqıǵa ozdy.
Qazir osy shahardyń kóshesinde alshań-alshań basyp Temirǵalı Kóketaev júr. HH ǵasyrdyń ǵulamasy! Ol ataqty japondardyń usynysymen oǵan 1999 jyly Kembrıdjdegi Halyqaralyq Bıografııalyq ortalyq bergen. Omyraýynda sonyń kúmis medali. Eki ǵasyrdyń birdeı asa kórnekti fızıgi! Rezerford emes, Eınshteın de emes, Kóketaev. Qazaq! Amerıka, Anglııa nemese Japonııa topyraǵynda týǵanda abyroı-ataǵy budan da asqaq bolar ma edi. Biraq bul joly Allanyń tańdaýy Alashqa tústi.
1964 jyly Abaı atyndaǵy Qazaq Memlekettik pedagogıka ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin támamdap, Estonııanyń Tartý memlekettik ýnıversıtetine jol tartady. Estondar sol kezdegi Keńes Odaǵynyń quramyndaǵy Baltyq jaǵalaýy elderiniń biri edi. Orys otarshyldyǵynyń qamytyn bizden góri keshteý kıgen. Ýnıversıtetinde eki jarym myńnan astam stýdent oqıdy, 92 kafedrasy bar. Ǵylymı qarym-qýatynyń qandaı bolǵanyn elestete berińiz endi...
Temkeń osy ýnıversıtette 54 til biletin fılologti kórip, ań-tań qalǵan. 18 til biletin stýdentpen jataqhanada birge turady... Osynda júrip 1970 jyly doktorlyq dıssertasııalar qorǵaıtyn mamandanǵan ǵylymı keńeste «Mys jáne kúmis ıondarynyń siltili-galoıdtik krıstaldardaǵy lıýmınessensııa ortalyqtarynyń tabıǵaty» týraly kandıdattyq dıssertasııasyn qorǵady. Fızıkanyń zańy boıynsha 180 gradýsqa deıin qyzdyrylǵan qandaı bolsyn qatty dene syrtqa jaryq bermeı qoımaıdy eken. Kóketaev sýyq jaryqty oılap tapqan. Dene qyzbaı-aq syrtqa jaryq shyǵarady. Bul – fızıka ǵylymynda buryn-sońdy bolmaǵan sony jańalyq edi. HH ǵasyrdyń ǵulamasy ataǵyn alyp bergen ǵylymdaǵy jańalyǵy osydan tórkindeıdi. Ǵylymı jetekshisi polıak ǵalymy, professor G.Lýchık. Ol Kóketaevtyń dıssertasııasyndaǵy oqshaý oı-tolǵamdarǵa kelispegen kórinedi. Keńes Odaǵynda ǵylymı jetekshisiniń jeteginde júrmeı, óz ıdeıasyn ózi qorǵap shyqqan birinshi qazaq osy –Temirǵalı Kóketaev!
Temkeń ózine-ózi máz bolyp, ózine-ózi tamsanyp júretinderdi jek kóretin kisi. Biraq ǵumyrynda bir-aq ret tebirenip egilgenin aıtady. 2006 jyly Anglııanyń Oksford ýnıversıtetinde leksııa oqydy. Bul dúnıejúziniń uly fızıkteri Nıýton, Rezerfordtar mańdaı terin tókken, álemdegi saýsaqpen sanarlyqtaı oqý oryndarynyń biri. Irgetasy 1242 jyly qalanǵan. Anglııanyń premer-mınıstrleri Ýınston Cherchıl, Margarıta Tetcher osynda oqyǵan. T.Kóketaevtyń dárisin Fransııa, Germanııa, Anglııa, Japonııa syndy dúnıeniń irgeli elderiniń jetpisten astam aýzyna álem qarap otyrǵan ǵulamalary súısinip tyńdaǵan. Bir dáristiń ýaqyty 50 mınýt, quny 1500 dollar!
Bizdiń Temkeń dárisin qazaqsha oqymaq bolǵan! Sóıtse fızıkanyń qazaqsha-aǵylshynshasynyń tárjimasy bir júıege túsip bolmaǵan eken. Eriksiz oryssha oqıdy. Imanaqtaı at shaptyrym aýyldan shyqqan qazaqtyń qara balasyna álemniń iri ǵulamalary aýzyn ashyp ań-tań qalǵan! – О́zime-ózim sonda bir tánti bolǵan edim, – deıdi T.Kóketaev.
Dúnıe júzinde munyń tabany tımegen jer joq. Ǵalamdy qara úzdirip bara jatqan bir jurt japondar ǵoı. Solarmen kezdeskende qandaı ǵylymı sharýamen aınalysyp jatyrsyńdar dese: «Pershkınniń «Fızıkasyn» tárjimalap jatyrmyz» deıdi... «Orystyń orta mektepterge arnalǵan oqýlyǵy bul. Mine, sovet oqý júıesiniń ozyqtyǵynyń bir belgisi! Al biz ne istep júrmiz?! Biryńǵaı ulttyq testileý degen qaıdan shyqqan pále?!» deıdi T. Kóketaev yza bolyp.
Temirǵalı Kóketaevtyń tula boıy ulttyq rýh! Kúndiz-túni sony izdeıdi. Ol fızıkada joq eken... Jańaarqanyń belinen, Saryarqanyń elinen sony izdeıdi! Sony izdep «Aq jol» partııasyna baryp edi – tappaı qaıtty! Qazir qaıda bararyn bilmeı, daǵdaryp otyr...
Ekinshi dúnıejúzilik qyrǵynnyń kezinde AQSh atom bombasyn oılap taýyp, ony Hırosıma men Nagasakıde synaqtan ótkizdi. Sol kúnnen bastap adamzattyń taǵdyr-talany adamnyń barmaǵy basa salatyn atomnyń bir túımesine qarap qalǵan... Ile shala Keńes Odaǵy odan da alapat sýtegi atom bombasyn synaqtan ótkizdi. О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary Karıb daǵdarysy kezinde adamzat balasy atom alapatynyń aldynda turǵan. Sýtegi atom bombasyn oılap tabýshylardyń biri Andreı Saharov keıin óz isine ózi ókinip, dıssıdenttik qozǵalystyń kósemine aınaldy. Ol kezde atom bombasyn jasaǵandar erekshe mártebege ıe bolǵan. Kóbisiniń aty-jóni memlekettik qupııaǵa aınalǵan. Totalıtarlyq qoǵamda fızıkter memlekettiń erekshe iltıpat-qurmetine bólenedi. Lırıkter bolsa qýǵynda boldy. Evgenıı Evtýshenko, Andreı Voznesenskıılerdiń antısovettik óleńderi Saıası Bıýronyń shamyna tıe bastaǵan. Baspasózde bul aqyndardyń aty-jónin ataýǵa SK-nyń arnaıy ruqsaty kerek bolǵan...
Ǵasyr adamy atanǵan Temirǵalı Kóketaev:
– Men fızık bolǵanyma ókinemin! – deıdi.
– Nege?
– Qazaǵymnyń joǵyn túgendeı almadym! Biz Amerıkanyń úndisteri sekildi óz baılyǵy ózine sor bolǵan elge aınalyp baramyz. Qazaqtyń qazaqqa jany ashymaıdy. Abaıdyń kezindegi qazaqtan qara úzip ketken qazaq saýsaqpen sanarlyqtaı. Polıaktarǵa qarashy! Parıjde baıaǵyda dúnıeden qaıtqan Shopenniń júregin Varshavanyń shirkeýine ákelip áspettep qoıdy! Al biz ne istep júrmiz?! Kenesarynyń basy qaıda?! Bireýge esesin jibergen el – el emes! – dedi de – Fızıkadan lırıka myqty! – dep qaldy. – Menen sen myqtysyń!
Men ań-tań qaldym...
Bir kezde Qaraǵandynyń kóshesinde aq mańdaıy jarqyrap Álimhan Ermekov, Evneı Bóketov júrse, búginde alshań-alshań basyp Temirǵalı Kóketaev júr! Bir qalada tursaq ta anda-sanda bir kórem. Toı-tomalaqta. Tórde otyrady, árıne. Aýzynan aq maıy aqqan baıshykeshterdiń arasynda. Kóńili qulazyp otyrady, menińshe. Analar – máz-meıram... О́zderiniń kimmen qatar otyrǵanyn sezbeıdi! Bireýi – iri kompanııanyń ıesi. Bireýi – eń kem degende bazardyń bastyǵy! Shetinen baı. Tákappar! О́r keýde! Esepteri túgel! Osyndaıda fılosof Dıogen eske túsedi. Olımpııa saraıynan kelgen Dıogennen bireýler «Onda halyq kóp jınaldy ma?» dep suraıdy. Sonda oıshyl: «Halyq kóp, jóni túzý kisi az», depti! Mynaý sondaı bir toıdan keıin ile-shala jazylǵan óleń edi...
Temirǵalı Kóketaevqa
Fızıka-matematıka – nesibeńiz,
Alty Alashqa áıgili esimińiz.
Biraq, aǵa, esebin bul qýlardyń,
Siz shyǵara almaısyz – keshirińiz!
Bul shaıtannyń esebi jan ýlaǵan,
Shyǵara almaı, el esten tanýda, aǵa:
Amalynda qosý men kóbeıtý joq,
Bólý ǵana – munyki,
Alý ǵana.
Men túgili, kóktegi Qudaıǵa anyq,
Kóz ataýly barady laılanyp:
Bólýmenen alýdyń kúni týdy,
Kóbeıtý men qosýyń bylaı qalyp.
О́z esebin shyǵarmaı qoımaıdy bul,
Biz – etekte,
Tóbeden oınaıdy qur:
Sizdi qalaı – aqymaq, meni – májnún,
Eldi esalań tobyr dep oılaıdy bul!
Serik AQSUŃQAR
