Aýyr soqqy ana tilimizge de tóndi. Qaýiptiń qara bulty áli tolyq seıilgen joq. Fılosof Amangeldi Aıtaly: «Jahandaný zamanynda ulttyń rýhanı kody joıyla bastady deýshiler kóbeıdi. Ásirese reseılik ǵalymdar arasynda ulttardyń janazasyn shyǵarǵysy keletinder bar. Mysaly, qazaqtardy orys áleminiń yqpalynan shyǵarǵysy kelmeıtinder ulttyń jaı ǵana top ekendigin kórsetý úshin qazaqtardy mysalǵa alady» dep jazady. Adamzat tarıhynan oıyp oryn alǵan ultymyzdyń basyna tóngen qaýipti qoıýlata túsýdi kózdeıtin nıetke jol bermeýdiń amaly – ana tilin ardaqtap, memlekettik mártebe bıigine kóterý. Týǵan tilin eshýaqytta ózgeniń tabanyna salmaıtyn otandastarymyzdyń barlyǵy bul tilekte birlik kórsetetinine kúmán joq. Másele ózimizde – qazaǵymyzda. Memlekettik til salasyndaǵy jumystyń órge basýyna tildik negizde ekige bólinip bara jatqan qazaqtyń, óz ishimizdegi oıdyń birikpeýi basty kedergi. Ana tilinen alystaǵan jas pen jasamystar sany birneshe mıllıon. Bir zamandas nemeresiniń qazaqshany túsinbeıtinin, qyzy men kúıeý balasy da oryssha sóılesetinin aıtyp qynjylǵanda ne derimizdi bilmedik. Ana kóńilin jyqpaı, qyzy balasyn qazaq mektebine aparypty.
Birinshi sabaqtan kelgen nemeresiniń aldynan shyǵyp, qushaǵyn jaıǵan ájesine botaqany oryssha «ne poıdý v shkolý, tam odnı ınostransy» dep burtıypty. Bir zamandas ýnıversıtet bitirgen nemeresi shymkenttik jigitke turmysqa shyǵatynyn, qazaqshasy aýyz-eki sóıleýden aspaıtynyn aıtyp, «qalaı bolar eken» dep qorqasoqtaıtynyn jasyrmady. Qudalarynyń kelin túsirý toıyna qatysyp qaıtqan soń «kóńilim ornyna tústi, kúıeý balanyń otbasy orys tildi eken» dep máz-meıram boldy. Iá, qazaqtyń ózara orysshasyna qulaq úırenip, kóndigip te ketkendeımiz. Buryn ózbek aǵaıyndardyń «orys bolý úshin áýeli qazaq bolý kerek» degen qaǵytpasyn estigende namystanatyn edik. Sol namysty joǵaltyp baramyz ba, qalaı? Elbasynyń Ulytaý tórinen «qazaq qazaqpen qazaqsha sóıles, kimnen qorqasyń?!» deýinde tereń mán bar. Bul – ana tilimiz ben salt-dástúrimizdiń berik qazyǵy bolyp kelgen qazaq halqyna «birinshi baılyǵyńa, basyńdaǵy baǵyńa ıe bol» degen sóz. Ár otbasyna bas bolatyn áýlettiń úlkenderi. Nemis oıshyly Haıdegger «til – adamnyń úıi» deıdi. Otbasylyq «Ana mektebi» – ulttyq rýhanı qundylyqtar qaınary, týǵan tildiń móldir bastaýy.
Pedagogıka ǵylymynyń atasy Iаn Komenskııdiń «Uly dıdaktıka» eńbegi boıynsha balaǵa tárbıe, bilim berýdiń ekinshi satysy «Ana tili mektebi» – tilimizdi damýdyń telegeı teńizine alyp shyǵatyn qazaq mektepteriniń bastaýysh býyny. Táýelsizdiktiń sharapatymen ata-ana zárý bolyp kelgen qazaq mektepteri men balabaqshalar qaýlap ósip keledi. Oqýshylar sany da jyl saıyn artýda.
Degenmen qazirgi qazaq mektepteri shákirtteriniń tili shubarlanyp turady. Qazaq mektepteriniń qasiretine aınalǵan aralas tildilik joıylmaı, ana tilimiz adym jaza almaıdy. Oqytý isin orys tilimen qosarlap qoıyrtpaqtaý súrgini ótken ǵasyrdyń 70-jyldarynyń basynda bastaldy, oqý mınıstriniń orynbasary Sherbakovtyń aralas tildi mektepterdi áspettegen ǵylymı dıssertasııa qorǵaýynan keıin keń qanat jaıdy. Sol kezde-aq Sábıt Muqanov aralas tildilik qazaq tili tamyryna balta kóterý ekenin qatty aıtty. Amal neshik, aralas tildilik beleń alyp, orys tili basymdyqqa jetti. Endi, mine, HHI ǵasyrda otarshyldyq jymysqy saıasattyń jemisi pisip, jasy bar, jasamysy bar mıllıondaǵan qazaǵymyz ana tilin jıyp orysshaǵa kóshti. Qazaq mektepterin aralas tildilikten qutqarý qolǵa alynǵanymen, dittegen maqsatqa jetken joqpyz. Elbasy nusqaýymen memlekettik tildi qorǵaýǵa baǵyttalǵan kúrdeli is-sharalar qolǵa alyndy. Parlament, Úkimet qazaqsha sóıleı bastady. Endi úlkendi-kishili basshy ataýlynyń qazaqshasynyń jetik bolýyn talap etetin zań qajet.
Ana tiliniń taǵdyrsheshti tuǵyry bolatyn latyn árpine kóshý bastaldy. Tek burynǵy ǵadetpen qazaq tiline qatysty kóp máseleni sozbuıdaǵa salyp jiberýden saq bolsaq ıgi. Elbasy Úkimetke qazaq tilin latyn álipbıine kóshirýdiń naqty kestesin jasaý jóninde tapsyrma berdi. Bul keste Úkimet keńsesi ishinde qalyp qoımaı, jarııa bolýyn kútýdemiz.
Bilim jáne ǵylym mınıstri 2020 jyly birinshi synyp latyn árpine kóshetinin habardar etti. Elbasy «jahandyq álemge erkin kirigip, jumys isteýdiń basty shartyna» aınalǵan aǵylshyn tilin oqytýdy jappaı jáne jedel júrgizýdi tapsyrdy. Endigi másele – bul mindetti júzege asyratyn oryndaýshylarda. Basshylyqqa alatyn baǵdar aıqyn. Elbasy Úndeýinde aıtyp otyrǵanyndaı, týǵan tilimen qatar balaǵa ekinshi jáne úshinshi tilderdi úıretýde jalpy pedagogıka ǵylymyn súıenish etken ozat elderdiń ozyq tájirıbesine den qoısaq, ana tilimiz damýdyń jańa bıigine shyǵatynyna senim mol.
Saırash ÁBIShQYZY,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
