Qazirgi kúni álemde kúndelikti túrde ashylyp jatqan jańalyqtar, shyǵarylyp jatqan jańa tehnologııalar búkil óndiristi, qyzmet kórsetý salalaryn avtomattandyrý men robottandyrýǵa ákelip tiredi. Osynyń ekpinimen jer betinde jumyssyz adamdar qatary jyldan-jylǵa ulǵaıyp barady. Demek árbir jumys orny úshin adamdar arasyndaǵy báseke men tartys ta jyldan-jylǵa kúsheıe bermek. Endigi kezekte jumys izdegen adamdardyń bir kásipten ekinshi kásipke, bir mamandyqtan ekinshi mamandyqqa aýysyp otyrýy daǵdyly jaǵdaıǵa aınalmaq. Bul, adamdardy ómir boıy oqyp úırenýge, zaman men jeke ómirindegi ózgeristerge árkez daıar bolýǵa ıtermeleıdi.
Mınıstrliktiń qazirgi qolǵa alyp jatqan reformalarynyń, pánderdi birin birine kiriktire otyryp oqytýdy qolǵa alýynyń, osynyń negizinde mektep baǵdarlamasyna zaman talabynan týyndaıtyn jańa pánderdi (sonyń ishinde álemniń ortaq tili – aǵylshyn tili de bar) engizýiniń jalpy baǵyty durys dep esepteımiz. Bul baǵdarlamanyń mánisin kópshilik qazir túsinbegenimen keıin túsinetin bolady.
Biraq bul reformada qazirgi qoǵamnyń janaıqaıyn týdyryp otyrǵan kiltıpan bar. Ol – mektepterdegi qazaq tiliniń máselesi. Qazir baıqasańyz, mektepterde aǵylshyn tilin engizýge eshkim qarsy emes. Tek aǵylshyn tili men orys tili qazaq tiliniń eńsesin baspaýyn, ol úshin, eń aldymen, qazaq tili men ádebıetin durystap oqytýdy, balanyń qazaq tilinde erkin sóılep, jazýyn qamtamasyz etýdi, sodan keıin baryp basqa tilderdi birte-birte balanyń basyn qatyrmaıtyndaı jaǵdaıda engizýdi talap etýde.
Qazaq tili – bizdiń ultymyzdyń basty qundylyǵy. Biri emes, biregeıi. Kavkazdaǵy grýzın halqy taýdyń basyndaǵylary tómendegileriniń tilin aıqyn uǵa almaıtyndaı deńgeıge túskende, bizdiń ata-babalarymyz osynaý ushy qıyryna kóz jetpeıtin alyp dalada tildiń tazalyǵyn, anda-sanda kezdesetin dıalektileri bolmasa, bólinbes biregeıligin, tutastyǵyn qalaı saqtap qala aldy?! Qarasańyz, bizdiń ár óńirimizdiń halqynyń yrym-tyıymdarynda, tipti oılaý júıeleri men minez-qulyqtarynda azdap ta bolsyn erekshelikter kezdesedi. Biraq tilge, onyń uǵymdy berýine kelgende bulaı dep aıta almaısyz. Demek qazaq tili, bul – qazaq halqyn biriktirýshi eń úlken kúshtiń biri. Qoǵamnyń birtutastyǵynyń basty kepili.
Jalpy kez kelgen damyǵan, tájirıbesi tolysqan, kemeline kelgen eldiń ómirlik ustanymyna qarasańyz, onda ulttyq qundylyqtardyń erekshe orynǵa qoıylatyndyǵyn baıqaısyz. Nege? Sebebi turmys ta ózgeredi, tirshilik joldary da ózgeredi, ekonomıka da ózgeredi, kerek deseńiz, memlekettiń ıdeologııasy da ózgeredi. О́zgermeıtin bir másele, ol – eldiń basty ulttyq qundylyqtary. О́ıtkeni sol arqyly ol – dara, sol arqyly ol – basqa halyqtarǵa uqsamaıdy, sol arqyly ol – ult. Eger ol óziniń ulttyq qundylyqtaryn saqtaı almasa, onda jer betinen ult retinde joıylady.
Mine osy shyndyqqa Bilim jáne ǵylym mınıstrligi, onyń bilim reformasyn júrgizip jatqan azamattary jete mán berse deımiz.
Eger muǵalimder men pedagogıka mamandarynyń pikirlerine súıensek, qazaq mektepterindegi «Qazaq tili» pániniń jańa oqý baǵdarlamasynda álemdik tájirıbede tolyq ornyqqan, osy saladaǵy barlyq eldiń ozyq oıly ádiskerleri negizdegen pándi oqytýdyń eń basty 5 kanonynyń (oqytý maqsaty, bilim mazmuny, oqytý formalary, oqytý ádis-tásilderi, oqytý nátıjeleri) júıesi buzylyp otyr. Zaman qalaı ózgerse de, qoǵam qalaı damysa da saqtalýy tıis osy atalǵan kanondardyń eń basty uıytqysy – Bilim mazmuny. Qalǵandary ýaqyt talabyna saı únemi damyp, jetilip, ózgerip otyrady da, sol mazmundy ıgertýge qyzmet etedi. Eger mazmun durys bolmasa, onda qalǵandaryn qansha túrlendirse de, onyń nátıjesi bolmaıdy. Mazmun joq jerde forma áljýazdyq tanytady. Bir sózben aıtqanda, qazaq mektebindegi qazaq tiliniń reformalanǵan (jańartylǵan) baǵdarlamasy elimiz latyn álipbıine kóshken kezde, jalpyǵa tán saýattylyqty qalyptastyrýda burynǵy baǵdarlamaǵa qaraǵanda áldeqaıda álsizdik tanytady.
Onyń ústine qazaq mektepterinde qazaq tili saǵat sandary da qysqartylǵan. Buryn 5-7-synyptarda qazaq tili páni 4 saǵattan oqytylsa, qazir 3 saǵattan oqytylatyn bolǵan. Jańa baǵdarlamanyń basqa da eskeretin tustary bar eken. Biz bul joldardy mektep muǵalimderi, qazaq tili jónindegi ǵalymdar, ádiskerlermen sóıleskennen keıin baryp jazyp otyrmyz.
Demek Qazaqstan mektepterinde (meıli ol qazaq, meıli orys, meıli aǵylshyn tilindegi mektep bolsyn) qazaq tilin durystap oqytýdy myqtap otyryp shegeleý kerek. Bul, ásirese, qazaq tilin bilmeıtin qazaqtary kóp biz sekildi el úshin qajet.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»
