Turkystan.kz
Jasyratyny joq, kómirdiń ústinde otyrǵan Qaraǵandy óńiriniń kúni keshege deıin kógildir otynǵa shekeden qarap kelgeni ras. Munyń obektıvti hám sýbektıvti sebepteri jetkilikti. Jeti qat jer astynan shyqqan qara altynnyń boıdy qyz-qyz qaınatqan jylýy «áı, osy tas kómirge qaraǵanda tabıǵı gaz arzan ám zııansyz-aý», degendi oılantpaýy da múmkin-aý. Alaıda ýaqyt alǵa ilgerilegen saıyn iri dep júrgeniń usaqtalyp, keshegi qadirlińniń búginde sıqy kete bastaıtyny ómir zańy. Quı kelisińiz, quı kelispeńiz, qazirgi tańda tabıǵı gazdyń dáýreni júrip, aty ozyp-aq tur. Nege deseńiz, dúnıede kóp eldiń kúıbeń tirligi, kúnkórisi osy kógildir otynmen tyǵyz baılanysty. Sátin salsa, azdap sabyr qylsaq, ıgiliktiń mundaı túrine Arqa jurty da qol jetkizbek: gazben as-sýyn ázirlep, alty aı qysta jalynymen jylynatyn kún de taıaý. Iаǵnı kómirdi eshelondap jutatyn jylý elektr stansalary endigide lap etip janyp, zym-zııa joǵalyp ketetin kógildir otynnyń kúshimen jumys isteıtin bolady.
Jalpy, tabıǵı gazdyń arzandyǵy, ekonomıkalyq jaǵynan tıimdiligi óz aldyna, onyń basty qasıeti qorshaǵan ortaǵa degen zııansyzdyǵy bolsa kerek. Iá, tútinge tunshyqqan Temirtaýdy kóz aldyńyzǵa elestetseńiz, zalalsyz gazdyń aldynda amalsyz bas ıer edińiz. Ekologııa demekshi, osy jerde bir ǵana mysal keltire keteıik. Elordanyń jylý elektr ortalyǵy 651 myń tonna kómir jaǵyp, jylyna aýaǵa 36 myń tonnadaı zııandy qaldyq shyǵarady eken. Endi kómirdi ózi arzan, ózi zııansyz tabıǵı gaz almastyrmaq. Sol kezde aýanyń lastanýy alty esege deıin azaıady eken. Bul degenińiz bir oqpen eki qoıan atyp alý degen sóz ǵoı. Aýa bylǵanbaıdy, qalta qaǵylmaıdy. Budan bólek, gaz qubyryn tartý barysynda júzdegen adam turaqty jumys taýyp, nápaqa aıyratyn bolady. Mysaly, gaz qubyrynyń qurylysy kezinde 800-ge tarta adam eki qolǵa bir kúrek tapsa, ony paıdalaný kezeńinde 225 adam jumyspen qamtylmaq.
Taıaýda Qaraǵandy oblysynyń qoǵamdyq keńesi aldynda esep bergen óńir basshysy Erlan Qoshanov Elbasynyń osy bes áleýmettik bastamasyn júzege asyrý jumystary aımaq úshin jańa múmkindikterdiń esigin aıqara ashatynyn aıtty.
«Qaraǵandylyqtar, – dedi oblys basshysy, – bul baǵdarlama sheńberinde birqatar múmkindikterge ıe bolady. Alaıda ekonomıkalyq, áleýmettik jáne ekologııalyq maksımaldy áserdi biz árıne, gaz qubyry magıstralinen kútip otyrmyz. Ol bizdiń iri qalalar arqyly, sondaı-aq 120 aýyldyq eldi meken arqyly ótetin bolady. Tek bizdiń oblys boıynsha ǵana bul joba 1 mıllıon adamdy qamtymaq. Ol ónerkásiptiń damýyna jańa yqpal beretini anyq. Sondyqtan biz kúsh-jigerimizdi osy megajobany júzege asyrýǵa barynsha jumsaıtyn bolamyz».
Negizi elimizdi kezeń-kezeńmen kógildir otynmen qamtamasyz etý isi osydan tórt jyl buryn kóterilip, qolǵa alyna bastaǵan bolatyn. Úkimet gazdandyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa deıingi bas syzbasyn jasap, ol boıynsha 2030 jylǵa qaraı gazben qamtý deńgeıin 56 paıyzǵa deıin jetkizý meje retinde alynǵan-tyn.
Munyń ózi 3 mıllıonǵa jýyq adamdy gazben qamtamasyz etýge múmkindik beretin kórinedi.
Prezıdent tapsyrmasyna saı, naýryz aıynyń basynda jańa jumys toby uıymdastyrylyp, onyń quramyna Qaraǵandy oblysynyń ókilderi de endi. О́ıtkeni «Saryarqa» gaz qubyrynyń negizgi bóligi Ortalyq Qazaqstan arqyly ótedi. Onyń uzyndyǵy shamamen alǵanda 820 shaqyrymdy quraıdy.
Qazirgi tańda Qaraǵandy oblysynda gaz qubyry tartylatyn jáne ony tıimdi paıdalaný úshin salynatyn ǵımarattarǵa arnalǵan jer telimderin bólý isi qyzý qolǵa alyndy. Jalpy, óńirde úsh birdeı avtomattandyrylǵan gaz taratýshy stansa salý josparlanǵan. Qaraǵandy, Jezqazǵan jáne Temirtaý qalalarynda boı kóteretin bul mańyzdy nysandar úıler men kásiporyndarǵa gaz berilgende onyń qysymyn tómendetip otyratyn bolady. Osy megajobany iske asyrýǵa jaýapty oblys ákiminiń orynbasary Anatolıı Shkarýpanyń aıtýynsha, bul jumystar 2020 jyldyń ortasyna taman aıaqtalýy tıis. Energetıka mınıstrligi men «QazTransGaz» kompanııasy belgilegen merzim osy. Iаǵnı Qaraǵandy oblysynda gaz taratý jelisiniń qurylysy 2019 jyly bastalady da, bir jyldan keıin ony magıstraldy gaz qubyryna jalǵaýǵa múmkindik týady.
Aıta ketý kerek, gaz taratý jelisiniń qurylysy bitkennen keıin oblystaǵy eldi mekender ortaq qubyrǵa birden jappaı qosyla salmaıdy. Bul jerde bıýdjettiń múmkindigin eskerýge týra keledi. «Bárin birdeı qamtý múmkin emes, deıdi Anatolıı Shkarýpa. – Salynatyn úsh gaz taratýshy stansaǵa jaqyn mańdaǵy eldi mekender basymdyq tártibi boıynsha birtindep qosylatyn bolady».
Qazirgi tańda mańyzdy qurylystyń jobalaý-smetalyq qujattamasy ázirlenip jatqanyn Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıev taıaýda málimdegen bolatyn. Ol daıyn bolǵannan keıin shilde aıyna deıin saraptamadan ótýi tıis. Álbette, qandaı da bir iri jobanyń der kezinde jáne sapaly túrde iske asýy qarjyǵa táýeldi. «QazTransGaz» aksıonerlik qoǵamynyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesine saı, jobanyń jalpy quny 370 mlrd teńgeni quraıdy eken. Al Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana baǵytyndaǵy gaz taratý jelisiniń quny 267,3 mlrd teńgege teń. Josparǵa saı «Saryarqa» magıstraldy gaz qubyrynyń qurylysy tórt kezeń boıynsha júrgizilmek. Uzyndyǵy 1081 shaqyrym bolatyn Qyzylorda – Jezqazǵan – Qaraǵandy – Astana baǵyty birinshi kezekte qolǵa alynbaqshy.
«Týǵan aı týraǵan etpen teń» degen. Eki jyl degenińiz eki aıdaı bolmaı óte shyqqanda, Arqada gazdan alaý jaǵatyn kúndi de kórermiz, buıyrtsa. Shyntýaıtyna kelgende, gazdandyrýdyń ózi óńir tirliginiń tamyryna qan júgirtip, ómirin jandandyrý degen sóz emes pe?!
Qaırat ÁBILDA,
«Egemen Qazaqstan»
QARAǴANDY
