Aýyldy kooperatıvtendirýde asyǵystyqqa jol berilmese ıgi

Je­ke adam­dar muny kúsh biriktire oty­ryp, óz daýys­taryn qoǵamǵa, bılikke estirtýdiń, prob­lema she­shýdiń eń tıimdi joly dep esep­teıdi. Sondyqtan, elimizdiń Aýyl sharýa­shylyǵy mınıstrligi ótken jyldan bas­tap aýyl sharýashylyǵyn koope­ratıv­tendirý máselesine myqtap kirisken bolatyn.

Burynǵy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Myrzahmetovtiń sala bo­ıynsha atqarǵan eń bir úlken isi, mine, osy aýyl sharýashylyǵyndaǵy koopera­tıv­tendirý máselesin batyl qolǵa alýy boldy. Bul máselege Úkimettiń de úl­ken kóńil bólgendigi seziledi. О́ıtkeni elimizdiń agroónerkásiptik keshenin da­mytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda kórsetilgen 8 basym baǵyttyń eń birinshisi osy aýyl sharýashylyǵyn kooperatıvtendirý bolyp tabylady. Mine, osyǵan qarap-aq elimiz, sonyń ishinde aýyl halqy úshin bul istiń qanshalyqty mańyzdy ekendigin túsinýge bolady.

Árıne isti qolǵa almas buryn koope­ra­tıvtendirý jónindegi ozyq tájirı­beler birshama zertteldi. «Aýyl­sha­rýa­­shylyq kooperatıvteri týraly» zań qabyl­dandy. Semınarlar uıymdas­ty­ryldy. Germanııadan elimizge kelip, aýylsha­rýa­shylyq kooperatıvteri týraly zańdardyń durys ázirlenýine kómek kórsetken osy eldiń sarapshylary kooperatıvtik qozǵalystyń durys qalyptasyp, damýy úshin qajet bolatyn basty eki qaǵıdany atap kórsetken edi. Onyń birinshisi – adamdardyń kooperatıvke erikti túrde birigýi, ekinshisi –  bastapqy kezeńde memlekettiń olarǵa qoldaý kórsetýi.

Kooperatıvtik qozǵalystyń bastalýy aýyldaǵy jumyssyzdyq máse­le­sin memleket tarapynan retke kelti­rýge septigin tıgizgeni anyq. Buryn aýyl­dardaǵy ózderin ózderi jumyspen qamtyǵan azamattar sanda bolǵanymen, sanatta joq edi. Endi olar jeke kásip­ker retinde tirkeldi. Osyndaı sharalar­dyń nátıjesinde alǵashqy ýaqyttyń ózinde elimizdiń aýyldarynda 8,2 myń­ǵa jýyq jeke kásipker jáne 13 myńnan astam jumys orny paıda boldy. Sondaı-aq aýyldarda 56 myńnan astam úı janyndaǵy qosalqy sharýashy­lyqtar qurylyp jatqan aýylsharýa­shylyq kooperatıvterine tartyldy. Bul kásipkerler men úı sharýashy­lyqtary bylaıǵy ýaqytta memlekettiń qam­qor­lyǵy men qada­ǵa­laýynda bolatyn boldy. Kooperatıvke birik­kenderge jeńildikpen nesıeler berilip, olardyń qolyndaǵy ónim­der­di jınaý, ótkizý jumystary uıym­das­tyryldy. «Atameken» Ulttyq kásipkerler palatasynyń qurylymdary arqyly kooperatıv basshylaryn oqy­tý jumystary uıymdastyryldy. By­laı­sha aıtqanda, aýyl sharýashylyǵyn koop­e­ratıvtendirý isine edáýir daıyndyq ju­mystary júrgizildi.

Biraq mine, osyndaı jumystar júr­gi­zilgendigine qaramastan elimizde aýyl sharýashylyǵyn kooperatıvtendirý isin ornynan turyp, qaz basyp ketti dep aıtýǵa kelmeıdi. Bul iste kóptegen sha­la­ǵaılyqtar jiberilgendigi ýaqyt ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Muny Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń ózi mo­ıyndap otyr.

«2017 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha respýblıkanyń aýyl sharýashy­lyǵy­nyń barlyq salalarynda 1180 aýylsha­rýa­shylyq kooperatıvi tirkeldi.Tájirıbe kór­setkendeı, búgingi kúni aýylsharýa­shylyq ónimderin daıyndaýdy tek 528 aýylsharýashylyq koopera­tıvi (AShK) ǵana júzege asyryp otyr. Koo­peratıvterdiń qalǵan bóligi óz qyzmetin jańa formatta júzege asyra almady nemese keleshegi joq sanalady» delingen osy másele jónindegi mınıstrliktiń qoǵammen baılanys departamenti taratqan aqparattyq habarlamada.

2017 jyly aýyl sharýashylyǵyn qoldaýǵa 25 mlrd teńge bólingen eken. Alaıda qajetti jabdyqtardy satyp alý úshin 329 aýylsharýashylyq kooperatıvi ǵana nesıemen qarjylandyrylǵan. Keıbir kooperatıvter nesıe jelisi bo­ıynsha jabdyqtardy satyp alǵanymen ony tolyq kólemde paıdalanbaǵan. Tipti alynǵan jabdyqtar múldem paıdalanylmaı bos turǵan jaǵdaılar da kezdesken. Árıne, munyń ózi aýyl­sharýashylyq kooperatıvterin qurýǵa daıyndyq jumystarynyń jetkilikti dárejede bolmaǵandyǵyn kórsetedi.

Mysaly, Aqmola oblysynda 46 kooperatıv (11 et, 35 sút baǵyty) qurylyp, 157 jańa jumys orny ashylǵan. Kooperatıvterge nesıe qarajaty esebinen 23 modýldy sút qabyldaý pýnkti, 1 mal soıý stansasy, 10 sút tasıtyn kólik satyp alynǵan. О́kinishke qaraı ónimdi óńdeý bir kooperatıvte ǵana jolǵa qoıylǵan. Bul qurylǵan kooperatıvter sanynyń 3 paıyzyn ǵana quraıdy. Mine, osyndaı kemshilikterdiń saldarynan aımaqtaǵy shyǵyndy kooperatıvterdiń úlesi 56,5 paıyzdy qurap otyr. Mınıstrliktiń kórsetýi boıynsha mundaı kemshilikter elimizdiń basqa óńirlerine de tán.

Sonymen mundaı kemshilikterdiń oryn alýyna qandaı sebepter bar? Árıne bul rette mınıstrliktegilerdiń sózine silteme jasaı otyryp, kóptegen sebepterdi tizýge bolar edi. Biraq olardyń bárine toqtalyp jatqymyz joq. Sondyqtan óz tujyrymymyzdy aıtaıyq.

Kemshilikter negizinen aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy kooperatıvtik qozǵalysty asyǵys, shalaǵaı uıymdastyrýdan ketip otyr. Kooperatıv qurý degenimiz – qo­ǵamdaǵy jandy qozǵalys. Bul jerde buıryq, nusqaý berýmen eshteńe sheshil­meıdi. Aýyldaǵy usaq qojalyqtar, úı sharýashylyqtarymen jumys isteıtin bolǵan soń halyqqa túsindirý, nasıhat jumystary keń kólemde jáne tyń­ǵy­lyqty júrgizilýi kerek. Bul jerde aýylǵa kelgen mınıstrliktiń, ákimdikterdiń ókilderi kezindegi saýatsyzdyqty joıý úshin aýylǵa barǵan alǵashqy muǵa­limderdiń rólinde bolýy tıis. Bul, árı­ne, qıyn da kúrdeli jumys. Biraq alǵan baǵyttan solaı eken dep túrli syltaýlarmen bas tartýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni elimizdegi maldyń 80 paıyzǵa jýyǵy sol usaq qojalyqtar men úı sha­rýa­shylyqtarynda turǵan joq pa? Mine, osy úlken áleýetti iske qospaı elimizdiń aýyl sharýashylyǵy eshýaqytta óz deńgeıinde damı almaıdy.

Biz aýyldarda kooperatıvter qurýdyń problemalary týraly jazǵan byltyrǵy maqalamyzda Aýyl sharýashylyǵy mı­nıstrliginde bul isti qalpaqpen uryp alý nıeti bar ekendigin aıtqan edik. О́ıt­keni mınıstrlik byltyrǵy jyly jos­par boıynsha qurylýy tıis 326 koope­ratıvtiń ornyna 745 kooperatıv quryl­ǵandyǵyn málimdegen bolatyn. Bul faktige kúdik keltirgen edik. Aqyry mine, mınıstrliktiń sońǵy derekteri boıynsha ol kúdigimiz rasqa shyǵyp otyr.

Negizinde aýyldardaǵy úı sharýa­shy­lyqtarynyń basyn qosý ońaı is emes. Buǵan Keńes Odaǵynyń tájirıbesi mysal bola alady. Aýyldarda ujymdastyrý dáýiri bastalǵan sol tustary eń aldymen qosshy odaqtary, sodan keıin baryp artelder, aqy­rynda ujymsharlar qurylǵan bolatyn. Ujymsharlar keńsharlarǵa aınal­dy­rylǵan kezde Keńes Odaǵynyń ózi qulap tyndy. Keńes Odaǵy qolynda barlyq ákimshilik-ámirshilik resýrstar bola tura, aýyl adamdaryn ujymdastyryp, iri sharýashylyqtar qurýǵa óziniń qanshama jyldaryn jum­sady.

Demek aýyl sharýashylyǵynda qazirgi júrip jatqan kooperatıvtendirýdi, bir esepten alǵanda, qaıta ujymdastyrý kezeńi dep túsingenimiz jón. Biraq bul ujym­dastyrýdyń burynǵy ujymdas­ty­rýdan máni bólek. Qazirgi ujymdastyrý dege­nimiz aýyl adamdarynyń menshikke degen quqyn tolyq saqtaı otyryp, olardy erikti túrde biriktirý. Maldy, quraldy birik­tirý emes, ótkizetin ónimderin birik­tirý. Qazirgi kooperatıvtendirýdiń al­ǵash­qy kezeńine osy úderis sáıkes keledi.

Sondyqtan da bul iste baıyptylyq, naq­tylyq jáne jyldan-jylǵa jeńis­terge, jetistikterge bastaıtyn júıelilik pen tabandylyq kerek. Osy úshin mem­lekettiń kooperatıvke birigýshilerdi qoldaý sharalaryn da ýaqyt ótken saıyn jetildire bergen jón be dep oılaımyz.

Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»