Tuqym sebýge tyńǵylyqty daıarlyq qajet

Instıtýt mamandary ekolo­gııalyq taza ónim alýǵa baǵyt­talǵan qorǵaý sharalarynyń birik­tirilgen keshendi júıesin jasaý boıynsha zertteý júrgi­zip, óndiriske qaıtarymy bar ǵy­ly­mı nátıjelerdi engizýge erek­she kóńil bólýde. Osylaısha dı­qan­darǵa josparly túrde ónim alýǵa ǵylymı-negizdemelik, ın­no­vasııalyq tehnologııalar usynady, iri sharýa qojalyqtaryna, kooperatıvterge jáne agroholdıngterge ǵy­lymı qoldaý kórsetedi. My­saly, ǵylymı nátıjeler «Baı­serke-Agro» agroholdınginiń 5 myń ga egistigine engizildi. Kishi­­girim sharýa qojalyqtary úshin tehnologııalyq karta men jumystyń kúntizbelik josparyn daıarlap beremiz. Osy is-sha­ralardy oryndaǵan sharýa qoja­lyqtary alma baqtarynan bólek, qytaıburshaq, júgeri, arpa jáne basqa da daqyldardan turaqty jáne joǵary ónim alýda. Qazir ósim­dik qorǵaýdyń strategııasy men taktıkasy ózgerdi. О́sim­dik pen eginshilikte aýyl sharýa­shy­lyǵy ǵylymynyń barlyq salasy men ósimdik qorǵaýdyń ınno­vasııalyq ádisterin biriktiretin jańa tásilder daıyndaldy. Zııan­dy organızmdermen kúresý jáne ekologııalyq taza ónim alý úshin agrotehnıkalyq sharalar kesheniniń orny erekshe. Bul topyraqtaǵy ınfeksııa qory men zııankesterdi azaıtýǵa, tózim­diligi men turaqtylyǵyn artty­rýǵa, ósý úderisterin jaqsartýǵa, agrobıosenozdaǵy ýly hımıkat­tyń áserin tómendetedi. Osyǵan baılanysty topyraqtaǵy qorektik elementterdiń mólsherine, qunar­lylyǵy men qurylymyna qatty kóńil bólemiz. Qazir osy baǵytta ke­shendi jumystar júrgizilýde. Ony tómendegideı bloktarǵa bó­lýge bolady.

Fıtosanıtarlyq saraptama – tuqymdy, otyrǵyzý materıaldaryn (ekpe) jáne ósip turǵan ósimdikterdi fıtosaraptamalaýdy qamtıdy. Klassıkalyq 9-12 tanapty aýyspaly egistiktiń bolmaýy saldarynan tanaptardyń fıtosanıtarlyq jaǵdaıynyń nasharlaýy eshkimge qupııa emes. Qoldanylatyn preparatty tań­daý fı­tosanıtarlyq taldaýsyz qıyn­dyq týdyrady. Zertteý ju­mys­tarynyń nátıjesinde fermer­lerge kez kelgen daqyldy qor­ǵaý sharasy boıynsha usynys beriledi.

Tuqymdarmen jumys – genom­dyq deńgeıde óńdeýge deıingi tuqymdardyń fıtosaraptamasyna, dárileý sapasyna taldaý júr­gizemiz. О́kinishtisi, búginde el boıynsha egistikte aýrý ınfek­­sııalarymen zalaldanǵan tuqym otyrǵyzylýda. Onyń 70 pa­­ıyzy tuqymdyq materıal ar­qy­ly beriledi. Tuqymdardyń pato­gendik kesheniniń quramy sańyraýqulaqtardyń, bakterııa­lar men vırýstardyń ondaǵan túrinen turady. Osy patogendik jáne saprofıtti mıkroflora kesheni tuqymnyń enzımdi jáne mıkozdy sarqylýyna alyp keledi. Bul ósimdiktiń ósýine keri áserin tıgizedi. Tamyr júıesiniń rızo­sfe­­rasynda jınaqtalatyndyqtan shirýge alyp keledi. Fýzarıoz, bakterıoz sııaqty túrli aýrýlar tamyr júıesine enip, traheo­mıkoz sııaqty aýrýlardy qozdy­rady. Odan bólek ósimdiktiń fızıo­logııalyq úderisterine teris áser etetin mıkotoksınderdi bóledi. Bul sańyraýqulaqtan bóli­netin «ý» degen maǵyna be­redi. Fermerlerdiń tuqymdy sebý aldyndaǵy óńdeý jumys­ta­ryn sapasyz júrgizýi, dári­l­eýish­­terdi durys tańdamaýy tu­qym­­dyq ınfeksııanyń óný kezin­de jappaı kóbeıýine alyp kelip, ósimdikke úlken qaýip tý­ǵyzady. Nátıjesinde egistikten tolyq­qandy ónim ala almaıdy. Iаǵ­nı dárileýshi preparatty durys tańdaýda tuqym mıkroflo­rasynyń túrlik quramyn anyqtaý ar­qyly aldyn ala jasalǵan fıto­sa­raptama nátıjelerine júginý qajet.

Ártúrli aýylsharýashylyq daqyl­darynyń tuqymdaryn saýyq­tyrý úshin aldyn ala qor­ǵaý­shy-yntalandyrýshy quram­dar daıyndaımyz. Tuqym­dar­dyń fıtosaraptamasy negizinde dárileýshi preparattar tańdap, onyń ónip shyǵý energııasyn jáne óńdeýge deıingi jáne keıin­gi zerthanalyq óngishtigin tekse­remiz. Dárileýish preparattardan bólek, ár daqyl úshin jeke ósý rettegishterin tańdaımyz. Bul tuqymdyq ınfeksııany tejeý­den bólek, sebý sapasyn, óskin­niń, tamyr júıesiniń ósý qarqyn­dylyǵyn arttyrady. Biz daıyn­daǵan qorǵaýshy-yntalandyrýshy júıe tehnologııalary óndiristik jaǵdaıda qytaıburshaqta, júge­ride, úrmeburshaqta, kókónis-baqsha daqyldarynda synaqtan ótip, oń nátıjeler kórsetti. Osy tehnologııalar Soltústik Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Aq­tóbe, Almaty jáne basqa da oblystardyń sharýa qojalyq­taryna engizilýde. Bul blokqa tuqym­dyq materıaldar men to­py­raqtaǵy aramshóp tuqymdary­nyń qospalaryn zertteıtin gerbo­logııalyq saraptama da kiredi. Sońǵy kezderde fermerler úshin mańyzdy máselelerdiń biri – tanaptardy joıylýy qıyn atpatamyrly aramshópterdiń basýy. Sonymen birge karantındik aram­shóp – jataǵan ýkekireniń jappaı taralýy. Elimizdiń 39 tuqym ósiretin sharýashylyq jerlerinen tabylǵany rastalǵandyqtan, onyń respýblıka boıynsha taralýy apatty jaǵdaıda.

Agrohımııalyq blok – topyraq pen ósimdik quramyndaǵy makro jáne mıkroelementterdiń mól­sherin anyqtaıdy. Munda noýhaý retinde flýrımetr – ósim­diktiń qorektený sapasyn lezde jáne naqty zertteıtin qural (NPK) paıdalanylady. Onyń kómegimen egiste, baqta jáne jylyjaıda ósimdiktegi hlorofıll mólsherin ólsheıdi. Bul makro jáne mıkroelementterdiń 11 túriniń mólsherin anyqtaýǵa múmkindik beredi. Agrohımııalyq blokqa ósimdikterdiń ulpalyq dıagnostıkasy da jatady. Mu­nymen dalalyq jaǵdaıda negizgi tyńaıtqyshtar men ústeme qorektendirý túrinde berilgen zattardy ósimdik qanshalyqty sińirgendigin, daqyldyń ósý fazalary boıynsha qorektik zattardy tutyný dınamıkasyn anyqtaýǵa bolady. Kóptegen fermerler taldaýdyń osy túrine kóńil bóle bastady. Kelesi blok – topyraq. Qazir respýblıka boıynsha topyraq degradasııaǵa ushyraýda. Bul tek hımııalyq sıpattaǵy másele emes, fızıkalyq faktorlarmen de baılanysty. Keńestik zamanda kóp tanapty aýyspaly egistikter quramyndaǵy kópjyldyq shópterdiń arqasynda topyraqtyń qurylymy saqtaldy jáne jaqsardy. Qazir fermerler mınımaldy jáne «nóldik» topyraq óńdeý tehnologııalaryn qoldanýda. Keıbir jaǵdaılarda jerdi jyrtý – óte mańyzdy ádis. 5-7 jylda 1 ret tereń qopsytý jumystaryn júrgizý, topyraqtyń tyǵyzdalýyn joıyp, topyraq gorızonttary arasyndaǵy baılanysty retteý ottegi, ylǵal jáne qorektik elementterdiń topyraqtyń tereń qabattaryna sińýine yqpal etedi.

Qazir ınstıtýt aýylsha­rýa­shylyq ónimderiniń barlyq túri boıynsha eýropalyq akkredıttasııalaýdan ótti. Fıtosanıtarlyq zerthanalyq taldaýdyń synaq ortalyǵy, zamanaýı salalyq zert­­hanalar (molekýlalyq-gene­tı­kalyq taldaý zerthanasy, ento­mologııa, fıtopatologııa, ger­bologııa, toksıkologııa zert­ha­nasy) kesheni quryldy. Taldaý­larymyz fermerlerdiń óndiris­tik máseleleri boıynsha kelis­peý­shilikterin sheshýge kómek­tesedi. Mysaly, eki sharýa qoja­lyǵy bir jetkizýshiden óńdelgen júgeri tuqymyn satyp aldy. Tek­serý barysynda satyp alynǵan tu­qym­dardyń tuqymdyq sapasy jáne ınfeksııamen zalaldanýy – málim  parametrlerge sáıkes kelmeıdi, ıaǵnı óńdeý sapasy tómen. Nátıjesinde bir sharýashylyq tuqymdardy qaıta dáriledi, ekinshi sharýashylyq jetkizýshige shaǵym jasap, satyp alynǵan tuqymdardy qaıtardy. Qaıta qaıtarylǵan qarajatqa, basqa sapaly tuqymdar satyp alyndy jáne bul tuqymdardyń óngishtigi 96%-dy qurady. Mundaı jaǵdaı Fransııadan satyp alǵan óńdelgen qant qyzylshasynyń tuqymdaryn fıtosaraptamadan ótkizgende tuqym sapasynyń nasharlyǵy anyqtady. О́ńdeýden keıin saqtalǵan barlyq mıkroflora kesheni tuqymdardyń shirýi men sańyraýqulaq basýyna alyp keledi. Mundaı jaǵdaıda 30%-ǵa deıin ónimdi joǵaltyp alý qaýpi bar.

Bizdiń zertteýler men ǵyly­mı keńesterimiz kúnen-kúnge aýyl­sharýashylyq taýar óndirý­shileriniń arasynda suranysqa ıe bolyp keledi. Instıtýt barlyq óńirlerdiń ákimdikterimen tyǵyz baılanysta jumys isteýde. Iri sha­rýa­shylyqtar men agroholdıng­ter fıtosanıtarlyq taldaý júrgizýge tuqymdyq jáne otyrǵyzý (ekpe) materıaldaryn jiberedi. Biz taldaý nátıjelerine qarap, bolashaqta josparly ónim alý úshin naqty usynystar beremiz.

Abaı SAǴITOV,

UǴA akademıgi, J.Jıembaev atyndaǵy Qazaq ósimdik qorǵaý jáne karantın ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory

ALMATY