...Oıynnyń qyzyǵyna shym-shym batyp-aq ketken ekenbiz, «jumysynan ákeń keldi, seni izdep jatyr» degen habar kelgende úıge qaraı qustaı ushtym. Endi she, maldyń asty tazalanbaǵan, astaýǵa shóbi salynbaǵan edi. Ákem jaryqtyq balaǵa qol kótermeıtin. Biraq susty kózimen bir qaraǵanynyń ózi biz úshin jetkilikti.
Sirá, úıge jaý qýǵandaı tasyrlatyp júgirip kelsem kerek, ákem sesti júzimen toqtatty.
– Ulym, beıýaqytta úıge qaraı júgirmeıdi. Bul jaman yrym. Úıge qaraı kisi qaıtys bolǵanda kórisýge kelgender ǵana júgiredi. Budan bylaı úıge qaraı júgirgenińdi kórmeıin,–dedi ákem.
Kim otbasynda qaraly jıyn bolǵandy hosh kóredi deısiz. Sodan beri sanamda osy bir tyıym sóz óshpespeı jazylyp qaldy.
Mal jaıǵastyryp kelgen soń bárimiz dastarqan basyna jınaldyq.Aǵam kitap oqyp otyr edi, nandy bir qolymen úzdi.
– Táıt! Ne degen kórgensizdik. Nandy bir qolmen úzbeıdi, – dep jekip qaldy ákem.
Sóıtsem, bir qoly joq sholaq adamdar ǵana nandy bir qolymen úzedi eken ǵoı.
Aǵam qolyndaǵy kitabyn tastaı salyp, nandy eki qolymen úzdi.
Kúni boıy úı tirligine kómektesip, sharshańqyrap turǵan men eki qolymdy belime taıap tynys alyp turǵanmyn. Muny kórgen anam:
– Balam, beldi taıanbaıdy. Sebebi, jaqyn adamy qaıtys bolǵanda ǵana joqtaý aıtyp jylaǵan áıel belin taıanady, – dedi.
Sol jyldary qazirgideı ústel, oryndyq degendi bilmedik. Sabaqqa tekemet ústinde otyryp daıyndalatynbyz. Birde kórshimizdiń úıine keldim.
Synyptasym sharshaǵan bolar, tekemet ústinde tizesin qushaqtap otyr eken. Balasyn kórgen ákesi:
– Tizeńdi qushaqtamaı otyr, – dep urysyp tastady.
Men úıge kelgen soń anama kórshide bolǵan jaıtty aıtyp, bul tyıymnyń maǵynasyn suradym.
– Balam, tizeni qushaqtamaıdy. Bul «urpaqsyz qaldym», «qý tizemnen basqa qushaqtar basqa nárse qalmady» degen jaman yrymdy bildiredi, – dep túsindirdi anam.
Túptep kelgende bizdi áke-sheshelerimiz yrym jáne tyıym sózdermen tárbıeledi. Qazaqtyń ózindik ulttyq bolmysyn saqtap qalǵan halyqtyq dástúrlerimiz ekenin búginde tarıhshylarymyz ben ǵalymdarymyz da qýattap, maquldap otyr. О́rkenıet atty órkeýde ókireshterdiń óńeshterine jutylyp ketpeı, ǵasyrdan ǵasyrǵa júgimizdiń jyǵylmaı jetýi osy qaıtalanbas qasıetterimizdi kózimizdiń qarashyǵyndaı saqtaı bilýimizde desek, shyndyqtan shyǵandap ketpegenimiz.
Qazaqta tyıym sózder men yrymdar álimsaqtan bar desek, qatelespeımiz. Mysaly «Er kisiniń jolyn áıel adam kesip ótpeıdi» deıdi. Munda er azamattyń otbasyndaǵy, qoǵamdaǵy, eldi qorǵaýdaǵy orny anyqtalyp tur. Mine sondyqtan er azamatty áıel balasy qurmetteýi tıis. «Molaǵa qaraı qolyńdy shoshaıtpa», «Qabirdi baspa», «Tórge qarap júreńnen otyrma», «Túnde tyrnaq alma», «Esikti kerme», «Kún batarda uıyqtama», «Kókti julma», «Qumyrsqanyń ıleýin buzba», «Jýǵan qoldy silkileme», «Tańdaıyndy qaqpa», «Betińdi baspa», «Eki qolyńdy tizeńe qoıyp otyrma», «Qulaǵan úıdiń, qoranyń ishinde dáret syndyrma» degen sııaqty tolyp jatqan tyıymdarymyzdyń tárbıede alar orny tereń. Bul áýelgide urpaqty joǵary kúsh arqyly seskendirý, denelerin titirkendirý arqyly tárbıeleýge negizdelgen.
«Kúlli ǵajaıyptardyń ishindegi eń tamashasy – jaqsy tárbıelengen adam» depti Epıktet degen danyshpan. Jaqsy qasıet qaıdan darıdy? Danyshpandar men ǵulamalardyń urpaq tárbıesine qatysty nasıhattary men ósıetteri, danalyq sózderi, ultymyzdyń yrymdary men tyıymdary tárbıeniń túp qazyǵy, tarqatylmas túıini. Endeshe eń myqty zańdar halyqtyń dástúrleri ekenin umytpaǵanymyz abzal.
Sabyrbek OLJABAI,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi
