Birjan Belǵara, Aýǵan soǵysy ardageri: Dańqqa daq túsirme, ulym!

Aýǵan soǵysynyń ardageri, jýrnalıst-ǵalym Birjan Belǵara óziniń kózi tirisinde Aýǵan soǵysy taqyrybyna «Úzilmegen úmit áni», «Aýǵanda atam úshin soǵysqanym joq nemese eshkim de, eshteńe de umytylmaýy tıis», «Qara qyzǵaldaqpen kelgen tabyt», «Soǵystan soǵystyń aıyrmasy járdemaqy kólemimen ǵana ólshene me?» jáne basqa da problemalyq maqalalar, «Jetpis jetinshi jylǵy jesir», «Aq ólim» atty áńgimeler jazyp qaldyrǵan edi. Biz tómende Aýǵan soǵysy ardageri Birjan Belǵara jazǵan maqalalarynyń birin jeke arhıvinen alyp oqyrman nazaryna usynyp otyrmyz.

Bul kezde ol áli urysqa túsken joq-tuǵyn. Ashhabadta ótkizgen alty aıdan keıin, Aýǵanstan jerine alǵash aıaq basqan kezi. Kishi serjant sheninde bolǵanymen, ol kezde jaýapty tapsyrmaǵa nemese operasııalarǵa aralasa qoımaǵan. Soǵys degen sumdyqty sát saıyn sezine túskenimen, barlyq ózine-ózi senimdi jas sekildi «ólim» degendi oılamaıtyn. «Basqa-basqa, dál meniń nege ólýim kerek? Ol múmkin emes shyǵar» degen soqyr senim be, joq, álde kózsiz kókirektik pe, áıteýir, osy bir adamı sezim Málikte de bolǵan. Buǵan ólim degen óte bir alysta sııaqty kórinetin. Biraq baqsa qaza degeni dál qasynda eken...

Sol kúni, tús áletinde, dalalyq ashana mańynda bir top jaýyngermen birge Málik te júrdi. Kóringen nárseden kúdik­tene bermeıtin kisilik sengishtik pe, áıteýir aralarynda oınap júrgen kishkene balaǵa eshkim nazar aýdarmaǵan. Bir kezde álgi bala anandaı jerde jatqan konservi qalbyryn teýip qaldy. Ile gúrs etken daýysqa qosyla burq etip qoıý shań kóterildi. Shýda shań seıilgende kórgenderi qyp-qyzyl etke aınalyp, adam jany túrshigerlik kúıge ushyraǵan máıit qana boldy. Jaýyngerlerdiń júzin qorqynyshtan góri, áldebir aýyr zil japqan. Kim biledi, álgi qalbyrdy bulardyń da bireýi teýip qalýy múmkin edi-aý. Jas sábıdiń denesin kóterip almaq bolǵanda, Máliktiń kózi sharasynan shyǵyp, keneresi keńeıip, ne bolǵanyn túsinbeı qalǵan. Júregi júrisinen ja­ńyl­ǵandaı qatty-qatty soǵyp ketse de,­ batyldyq jasap, óli deneni jerden kó­tere berdi. «Kudaı-aý, saǵan mundaı qurbandyq nege kerek boldy. Jer betinde kúnáden júzi qara bolǵan kúnáhar pende az ba edi? Jas sábıdiń ne jazyǵy bar? Kim úshin... Kim úshin...». Jan dúnıesi tóńkerilip tústi. Múmkin, sol sátte bolar, ajal aıaq astynan ekenin sezgeni...

Dushmandardyń sońǵy áreket ja­sa­maq­qa jantalasyp jatqan kezi. «Aýǵan­stannan birde-bir keńes soldaty tiri shyq­pasyn» degen buıryq ta olarǵa beker berilmegen-di. Máliktiń vzvody batalon quramynda Geratqa bet aldy. Geratty bir-eki ret kórgeni bar. Kóne qala óte kórikti. Atam zamanǵy alaman eskertkishterge qosa, mundaǵy Naýaı mavzoleıiniń ózi san jyldardyń syryn shertetindeı. Mine, osy Gerattyń mańynda dushmandardyń Turan Ismaıl basqarǵan bandasy keńes jaýyngerleri men beıbit turǵyndarǵa kóp qaýip týǵyzǵan. Ismaıldyń 5 myńǵa jýyq turaqty armııasy bar. Janyn al­masań, jyǵylmaıtynnyń ózi. Bul operasııa «Granıt» dep, shartty túrde atalyp, úsh aıǵa deıin sozylǵan. Aýyr aıqastan álsiregen eki jaq ta ólim úshin emes, ómir úshin arpalysty. Qansha kisiniń qany tógilgeni bir Allaǵa aıan. Sol soǵysta kóp nársege qanyqty. Qaýip qaıdan ekenin de qalt jibermeıtin halge jetti.

Birde Shındandqa shuǵyl tapsyrmamen Málik Ǵabdýllınniń polkin jiber­di. Jol boıy jaý jasyrynar jasyl al­qapqa jiti qarap keledi. Ádette BTR-diń lıýgin ashyp, ústine shyǵyp otyratyn. Munyń bir jaqsysy jan-jaǵyna qara­ǵanǵa yńǵaıly, ári mashına mınaǵa tap bolsa bir jaqqa syrǵyp ketesiń. Al eń jamany ishinde otyrǵandarǵa. Kenet oń qap­taldan granatometpen atqylaı bas­tady. Bul jaı «shyǵaryp salý» emes, shyn joıyp jiberýdi kózdegen shabýyl­ edi. Áp-sátte burq-burq ete qalǵan jarylystan es jııa almaı ne isterin bilmeı abdyrap qalǵan. Jaqyn mańnan at­qan granatomet oǵy dál tıse kúlińniń qaıda qalǵanyn bilmeı qalasyń. BTR ústinde otyrǵany ońtaıynan keldi. Se­kirip tústi de, qaýip belgisi – qyzyl raketany aspanǵa atyp úlgerdi. Júgirip aryqqa jetip qulap, artyna qaraǵanda kórgeni otqa oranǵan mashına edi. О́z mashınalary. Álginde ǵana osynyń ústinde kele jatqan. Qarýlastary shyǵa almaı qalǵan bolar dep oılap, barmaǵyn tisteleı berdi. Bul kezde eger mashına ishinde bireý bolǵan kúnniń ózinde de oǵan kómek berýge tym kesh qalǵan edi. A-a-ı... Ishin yshqyna tartty.

Jasyl alqapqa qaraı oqty jaýdyra berdi. Kóz aldyna BTR ishinde órtenip jatqan joldastary kelgendeı. Qan shyqpaǵan ýly dene qyp-qyzyl bolyp shyjyldap shyjǵyrylyp bara jatqandaı. Loqsyp jiberdi. Kóziniń qaraýytqanyna qaramaı qarsy betke ata berdi. Eń jamany da osy. Kimdi atyp jatqanyńdy bilmeısiń. Biraq áıteýir únsiz jatpaýyń kerek. Ádettegideı bul atys ta uzaqqa sozylǵan joq. Es jıǵanda ǵana joldastarynyń BTR-dan shyǵyp úlgergenin, olardyń da, aryq tasalap aman qalǵanyn kórdi. Ýh, qushaqtasyp kóriskende kózinen jas ta shyǵyp ketken edi. Qýanysh jasy betin aıǵyzdaǵan kúıi jolǵa tústi. Bul joly da qudaı saqtady. 
Budan keıin qanshama ret urys boldy. Osylaı urystan urysqa kirip júrip, talaı nárseni kórsetken 87-niń qysy da tústi. Bul kezde aýǵandyqtar arasynda tatý tirshilik keshýge shart jasasyp, ózara beıbit kezeń bastalǵan. Al keńes áskerlerine qarsy oq shyǵarmaýǵa buıryq berilgen. Tek erekshe jaǵdaıda ǵana qorǵanys qajeti úshin urys júrgizýge bolady. Árıne bizdiń tilegenimiz de, sol beıbitshilik emes pe? Áıtse de... 

Sol bir sátsiz kúni bulardy taý ishin­degi baılanys núktesine qorǵanysty kú­sheıtýge arnaıy attandyrdy. Áldenege alań­daı bergen. Alaıda buıryqtyń aty buıryq. Núktede jıi baılanys arqyly ortalyqpen habarlasyp turady. Eki kún boıy tóńirek typ-tynysh tylsym kúıge bólenip turdy. Úshinshi kúni tań ata bular bekingen bekinisti dushmandar iri kalıbrli pýlemetpen, granatometpen atqylaı bas­tady. Dabyl qaǵylǵanda-aq árqaısysy óz ornyna umtylǵan. Sátin ańdyp, qylt etse ǵana oq shyǵaryp ses kórsetýmen boldy. Osy bir buıryqqa baǵynǵan qatal zańy-aı soǵystyń... Bular dushmandardy tipti jaqyndatyp alypty.

Olar 150-200 metr­ge jýyq taıap keldi. Bul kezde rasııamen ortalyqqa habarlap ta úlgergen edi baılanysshy. Kómek kelgenshe shydaý kerek. Qońyr tastyń tasasynan tóbesi kóringen dushmanǵa avtomattan oqty jaýdyryp jiberip, oryn aýystyrýǵa umtylǵan. Sol sátte ishine kelip bir ystyq soqqy tıdi. Arqasyna aýdarylǵan kúıi qolymen basyp, qaıta aýnap, eńbektep jyraǵa júgirdi. Ishin kúıdirip bara jatqan jalyn qolyn qaryǵandaı. Shyda, shyda. Áıteýir, avtomatyn kóterip, atysa berýge shamasy jetti. О́lim men ómir arasynda jatyp sońǵy sezingeni aınalasynda soldattardyń kóbeıgeni. Sosyn... sosyn... esi aýyp, qulaı berdi...
Ol urystyń nemen bitkenin bilgen joq. Kózin BTR-da kele jatyp ashty. Sodan soń gospıtaldan gospıtalǵa aýysqan áýreli sapar bastaldy. Alǵashqyda Shın­dand­qa, keıin Tashkentke ákeldi. Aýǵan alasapyrany da osymen aıaqtaldy. Em­hananyń tóseginde tańylyp jatyp bar oılaıtyny – áli de Aýǵanstanda qalǵan qur­dastary. Ne boldy? Kimder bar eken? Terezeden túsken kún sáýlesine tánin tosyp jatady da qoıady. Kópke deıin turýǵa ruqsat etken joq. Úıine óz jaıynan habar berýge qoryqty.

Soǵysta seskenbegen júregi sheshesine bul habardyń aýyr tıetinin oılap, batpady. «Keıin estir, tipti esh aıtýdyń da keregi joq». Osyǵan bekingen. Úıine hat jazý úshin áýeli Aýǵan­standaǵy joldastaryna jiberedi, al olar basqa konvertke salyp, munyń úıine joldap júrdi. Qaıtqanynsha solaı istedi. Ana kóńilin kúpti etpeıin degen perzent peıili-aı deseńizshi. Muny túsingen qarýlastary da qansha alysta bolǵanymen dostyq qoldaryn sozýmen bolǵan. Olarǵa qanshama qaryzdar. Oıyna taý ishinde týǵan kúnin qalaı qarsy alǵany túsedi. Bir jarym jylda jadynda jattalǵan, júrekke jyly tıetin, kóz aldynan ketpes kórinister kóp. Sonyń biri osy 16 qazan. Bul kezde olar kúz bel­gisi bilinip, kesh batsa ádettegiden góri qa­baryp, túnere túsetin taý ústindegi baıla­nys núktesinde edi. Qasynda úsh jolda­sy bar. Batalonda shuǵyl ózgerister bol­dy ma, joq taǵy bir sebep boldy ma, bu­larǵa qurǵaq tamaqtardyń (sýhoı paek) jet­kizilmegenine úshinshi kún. Alǵashqy kún­deri qalǵan-qutqandy qoparyp, asqa­zandaryn aldaǵandaı bolǵan. Al Málik tipti týǵan kúni ekenin de umytyp ketipti. Esine kelmes pe edi, keshke ýkraın jigit Lıtvınov buǵan kepken nan ákelip tur. «Tý­ǵan kúninmen, Málik» deıdi eki ezýi eki qulaǵyna jetip. Al kep kúl... Ashtyq­taryn da umytqan. «О́zim shydamaı jep qoıam ba dep qorqyp edim. Áıteýir jet­kizdim-aý» deıdi ol ishegi qatyp. Úsheýi qu­shaqtasyp sol kesh boıy aýyldastary, dostary, qyzdar jaıly áńgime aıtyp, kópke deıin otyrdy. Sol kúni aqtarylmaı qalǵan syr qalmaǵandaı. Jarty kúlshe kepken nan júrekterde qatqan nebir oı-armandardy jibitken bolar, bálkim.
Tashkentte emdelip, sol jerden eline qaıtty. Úı-ishine sonda da bildirmedi. Bir kúni kóıleginiń túımesin aǵytyp turǵanda bólmesine anasy kirip kelgen edi. Ana júregi sezbeı qalǵan ba? Áldeneni talaı ret suramaqqa oqtalǵanda bul baıqamaǵan bolyp, sózdi basqa jaqqa buryp áketetin. Bul joly anasy oń jaq qabyrǵasyndaǵy qol basyndaı tyrtyqty eriksiz kórgen. Janaryna jas shylanǵan sheshesine bári de baıaǵyda bolǵanyn, qazir endi aýyrmaıtynyn aıtyp, áreń jubatty.

Kóp keshikpeı Málik Ǵabdýllınge Aýǵan­stan soǵysyndaǵy kórsetken erli­gi úshin Qyzyl Juldyz ordenimen nag­radtalǵany jaıly jaqsylyq habar jetti. Mahambetteı batyr aýylyndaǵy aza­matqa aýdandyq áskerı komıssarıatynan kelgen kisi:

– Mahambetteı er elinde týyp, Málik­teı batyrdyń atyn alǵan balalaryńyz da batyr bolyp shyqty. Osyndaı azamat tárbıelegenderińiz úshin sizderge kóp rah­met, – degende ákesi, soǵys ardageri, «Otan soǵysy» ordeniniń ıegeri emirene ba­ýy­ryna basty. 
– Ata-baba arýaǵy qoldady degen osy, – dedi ákesi tebirenip. – Sol ata-baba dań­qyna daq túsirmegeniń úshin razymyn, ulym.

Dańqqa daq túsirmeý. Salmaǵy qandaı sóz edi! Dańq túspeý úshin jaǵylar kúıe bol­­maýy kerek emes pe.  Iаǵnı soǵan laıyq aza­mat atyn, ylǵı da bıik ustaý shyǵar. Qa­zir M.Ǵabdýllın zań fakýltetiniń stý­­denti. Keıde oılap qarasa áli túk bitir­megen tárizdi. Mektep, Aýǵanstan, ýnı­­versıtet. Áıteýir, ákesi aıtqandaı, ata dańqyna daq túsirmesem eken deıdi.

Al meniń oıymsha azamat armanynyń shy­ńy da osy bolýǵa tıisti.

Maqalany ázirlegen Danagúl MAHAT,
L.N. Gýmılev atyndaǵy EUÝ 
«Otyrar kitaphanasy» Ǵylymı ortalyǵynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor