Taǵam syry: aýrýdyń aldyn alý múmkin be?

Biraq ǵylymı turǵydan dáleldenip, zertteý men tájirıbe nátıjelerine súıenip jasalǵan qorytyndylarǵa, tipti damyǵan elderde de qulaq aspaıtyny jasyryn emes.  Jaqynda dáriger Maıkl Gregerdiń «How not to die» degen kitabyn oqyp, taǵamǵa, jal­py ómir súrý saltyma degen kózqarasyma tú­begeıli ózgerister ákeldi. Biraz nárseni bu­ry­nan da bilippin, kóbinese úzik-úzik ár jer­den, keıde bir-birine qarama-qaıshy nár­selerdi oqyp, estip, keıbirin oıǵa túıip júre­tinmin. So­nyń áserinen sońǵy jyldary tamaqtaný áde­bi­me biraz ózgerister engi­z­genimmen, keıbir ádet­­ter kóbinese ýaqyt­sha bolyp, buryn­nan qa­lyptasqan tamaqtaný saltyma orala bere­tin­min.

Maıkl Gregerdiń osy kitabyn oqyp otyryp, memlekettiń tamaqtaný salasynda da óz saıasaty, belgili bir ustanymdary bolýy kerek­tigine kózim jetti. Halyqqa salamatty ómir saltyn ustanýdy, durys tamaqtanýdy nasıhat­taý­dy jan-jaqty júrgizý óte mańyzdy. Dúnıe­júzilik densaýlyq saqtaý uıymy adam kem degende kúnine segiz myń qadam jasaýy kerek, oǵan qosa kúnine kem degende 400 gr jemis pen kókónis jeý kerek, al qabyldanatyn tuz bes gramnan aspaýy kerek degen keńes beredi. Bul aqparatty bilgenimizben túrli sebeptermen keńeske qulaq asýǵa múmkindik bolmaıdy nemese asa mán bermeımiz.

Maıkl Greger – tanymal dáriger. Ol kitabynda adamdardyń jıi aýyratyn on bes aýrýyn sıpattaıdy jáne osy aýrýlardyń aldyn alý úshin adam qalaı tamaqtanýy kerek ekenine toqtalady. Dárigerdiń atap ótken aýrýlarynyń ishinde júrek, ókpe, baý­yr, búırek aýrýlary, dıabet, gıpertonııa, qaterli isik, depressııa men Parkınson aýrý­y da bar. Aýrýdy tamaq mólsheri men tú­rin ózgertý, oǵan qosa dene shynyqtyrý jat­tyǵýlaryn qosý arqyly jeńýge bolady de­genge senesiz be? Kitapty oqyp bolǵan soń, se­ne bastadym.

Tamaq ishý ádebin ózgertý aýrýdyń aldyn alyp qana qoımaıdy, oǵan qosa keıbir aýrý­dyń ári qaraı damymaı toqtaýy úshin de sep­tigin tıgizedi eken. Bul osy ýaqytqa deıin júrgizilgen myńdaǵan zertteýler men táji­rı­belerdiń nátıjesinde jasalǵan qorytyndy. Mysaly, jemis-jıdekti az jeýdiń saldarynan jylyna bes mıllıon adam, al tuzdy óte kóp paıdalanýdan tórt mıllıon adam kóz jumady eken. Olar tuzdy az jeıtin halyq bar ma dep izdeý salyp, Amazon djýnglıinde mekendeıtin ıanomamo taıpasyn tabady. Sóıtse olar álemdegi tuzdy eń az qoldanatyn halyq eken. Árıne olardyń «maıǵa qýyrylǵan kartop, ashy soýstaǵy taýyq qanattary» degen sııaq­ty tamaqtardy jemeıtini, araq-sharapty ish­peı­tini de aıtylǵan. Bul taıpanyń adamdary eshqashan gıpertonııamen aýyrmaǵan. Ǵalymdar nege bar másele tuzda dep sheshken? Oǵan kóptegen mysaldar keltiredi. Sonyń biri, 1940 jyldary Kemper degen dári­ger kúrish jáne jemis-jıdek dıetasyn usta­typ, pasıentteriniń joǵarǵy qan qysy­myn tómendetken, ıaǵnı tuzsyz dıeta jáne maı men aqýyzy az ósimdik dıetasyn ustatqan. Sóıt­ip kóp adamnyń ómirin saqtap qalǵan. Ol kezde áli qan qysymyn tómendetetin dáriler oılap tabylmaǵanyn aıta keteıik. Osy kitapty oqyǵanǵa deıin tuzdy shamadan tys kóp qoldaný qan qysymyn kóteretinin bilmegen ekenmin. Al siz she? Avtordyń derekteri boıynsha, adam tuzdy kóbinese irimshik (syr) arqyly alady, balalar men jasóspirimder úshin eń kóp tuz pıssa arqyly kelse, elýden asqandarǵa – nan, al 20 men 50 jas aralyǵyndaǵy adamdar úshin taýyq eken.

«Tuzdy, maıly, tátti taǵamnan qalaı bas tartýǵa bolady?» degen suraqqa dáriger bir-eki aptaǵa osy taǵamnan bas tartyńyz, sonda sizdiń dám sezgish reseptorlaryńyz ózgere bastaıdy deıdi. Ashy nárseni jeýden bas tartý úshin negizgi úsh nárse jasaýdy usynady. Taǵamdy daıyndap jatqan kezde de, keıin de tuz qospańyz, úshinshiden, daıyn nemese jartylaı daıyn taǵamdy qoldanbańyz. Tuzsyz tamaqty kóp adam jeı almaıdy. Sondyqtan tuzdyń ornyna sarymsaq, pııaz, burysh sııaqty dámdeýishterdi qoldanýǵa bolady.

Kitap avtory sportpen shuǵyldanýǵa jáne kókónister men jemis-jıdekterdi, bur­shaq daqyldaryn, jańǵaq-dán, jarma túrin, dá­rilik shópter men dámdeýishterdi (jalbyz, qalampyr, aqjelken, kýrkýma, zyǵyr, sarym­saq, zimbir t.s.s) kúndelikti as mázirine qosyp otyrýǵa keńes beredi. Durys tamaqtaný baǵytynda shyǵyp jatqan basqa kitaptardan ereksheligi – qaı aýrý neden týyndaıtynyn jáne qandaı azyq-túlik qaı aýrýdyń aldyn alýǵa kómektesetinin jete zerttegen. Oǵan qosa dárigerler men ǵalymdardyń qorytyndylaryna qaramastan, taǵam ındýs­trııa­synyń adam densaýlyǵyna zııandy nár­se­lerdi áli de shyǵaryp, jarnamalap, satyp ja­týynyń sebepterine toqtalyp ótedi. Árıne bul zertteýlerdiń bári AQSh-ta jáne basqa elderde ótkizilgen ǵoı dersizder. Biraq odan másele ózgermeıtinin aıtqym keledi. О́ıtkeni biz – álemniń bir bóligimiz. Balalarymyz ben jasóspirimderimiz qalada kúnde samsa, pıssa nemese dóner, qýyrylǵan kartop, kóp mólsherde nan nemese koka-kola sııaqty ónimderdi de kóp iship-jeıdi. Sondyqtan aqylmen tarazylaıyq. Ne tutynyp, balalarǵa ne berip jatqanymyzdy saraptaıyq. «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen keńesti umytpaıyq. Densaýlyq – zor baılyq, ony saqtaý óz qolymyzda.

Baqytgúl SALYHOVA,

pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty