Eger jurt aýyldardy tastap, qalany betke alyp jappaı jóńkilip kóshe beretin bolsa, ulan-baıtaq jerimizge kim ıe bolady, qalalyqtardy aýylsharýashylyq ónimderimen kim qamtamasyz etedi? Qazirdiń ózinde júzdegen aýyl ıesiz qalyp, buryn yǵy-jyǵy halyq turyp, eńbek etip, ómir súrgen eldi mekender búgingi kúni qulazyǵan dalaǵa aınaldy. Jazda eńbek demalysy kezinde el jaqqa baryp, avtomashınamen árili-berili júrip ótken kezde ony óz kózimizben kórip te júrmiz. Keıde jalyndap janyp jatqan dala órtin kezdestirip qalatyn sátter de bolady. Ol otty sóndirip jatqan bir jan joq. О́ıtkeni qazirgi ýaqytta aýyldarda órt sóndiretin tehnıkany bylaı qoıǵanda, qarapaıym sý tasıtyn mashınalardyń ózi emge tabylmaıdy. Sondyqtan jańaǵydaı órtter eki-kúsh janyp, keıin ózinen ózi sónetin kórinedi. Bálkim, jaýa qalsa jańbyrdyń da sebi tıetin shyǵar. Al baıaǵy keńestik zamanda dalada sál ot tutandy degenshe aýyldaǵy bas kóterer halyqty taıly-taıaǵyna deıin qaldyrmaı jınap, órt sóndirýge alyp baratyn. Qalyń jurt sý tasyǵysh mashına ákelgen sýdy shelekpen tasyp, endi bireýler eski-qusqy kıimdermen urǵylap, áıteýir áýpirimdep júrip otty sóndiretin. Odan keıin de byqsyp jatqan qolamta bolsa qaıtadan tutanyp ketip júrmesin, muqııat qarańdar dep bir-eki adamdy túni boıyna kezekshilikke qaldyryp ketetin. Sebebi ol ýaqyttarda dala degeniń jaǵalaı shabyndyq. Oǵan ot tıdi degenshe qalyń ósken shóp qaýlap turyp janady. Ony sóndirý de ońaıǵa túspeıdi. Al shabyndyq janyp ketse keńshardyń búkil maly qysta shópsiz qalady. Shóp bolmaýdyń aıaǵy – jut. Sol sebepti ol ýaqyttarda bılik te, halyq ta ultaraqtaı jerdiń ózin otqa bermeýge tyrysady. El úshin kerek dep esepteıdi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, búginde eshkimge eshteńe kerek emes.
Osyndaıda endi ne isteý kerek degen erteden qulaǵamyzǵa sińisti bolǵan jattandy saýal aldymyzdan shyǵady. Rasymen de, ata-babalarymyzdan amanatqa qalǵan, bir kezderi áke-sheshelerimiz el ıgiligi úshin eńbek etip, ózimiz jasyl jelegeniń ústimen jalańaıaq júgirgen jerler qańyrap, múlde ıesiz qalmaý úshin ne isteý kerek?
Jyl saıyn derlik ondaǵan eldi mekenniń joıylyp ketip jatqanyna qarmastan, áli de týǵan jerlerin tastap ketýge qımaı otyrǵan nemese kóshýge jaǵdaılary kelmeıtin adamdardyń arqasynda áýpirimdep bolsa da kúnderin kórip otyrǵan aýyldar bar. Endigi mindet – solardy saqtap qalý. Ol turǵyda atqarylýǵa tıis jumystar da sonshalyqty qıyn emes. Ol úshin aýyldyqtardyń kóshýiniń syry nede degen saýalǵa jaýap izdeý kerek.
Osy oraıda eń aldymen oıǵa oralatyny – jumyssyzdyq. Bul problemany jappaı sheship tastaýdyń ońaı emestigi de túsinikti. О́ıtkeni óndiris joq jerde jumystyń bolmaıtyny belgili. Biraq aýyldyqtardy qınap otyrǵan eń negizgi másele bul emes. Aspandaǵy aıdy alyp ber dep talap etpeıtin aýyldyqtar úshin bárinen buryn jol qatynasy, mektep, emhana, saýda oryndary men poshta, telefon baılanysy sııaqty kúndelikti tirshilik úshin qajetti dúnıeler qıyn túıinge aınalyp otyr. Eger aýyryp-syrqaǵan kezde qaralatyn dárigeri, balalaryn oqytatyn mektebi, azyq-túlik satyp alatyn dúkeni, sharýa týa qalǵanda aýdan, oblys ortalyqtaryna jetkizetin avtobýsy bolsa kóptegen jurt jyly oryndaryn sýytpaı otyra berýge baqul. Jumyssyzdyq máselesine kelsek, kóptegen aǵaıyndar bul problemany mal ósirýdiń esebinen áldeqashan-aq sheship alǵan. Azdy-kópti malyn alypsatarlarǵa satyp, odan túsken tıyn-tebenge qant-shaıy men kıim-keshegin alady. О́kinishtisi sol, osynyń ózi talǵajaýdan artylmaıtyn tirlik, «shyqpa janym, shyqpanyń» keri bolyp tur. Sol úshin, ıaǵnı aýyldaǵy aǵaıynnyń aýyrtpalyǵyn jeńildetý úshin bul oraıda da olarǵa azdaǵan qoldaý kerek. Ol – aýyldyqtardyń mal ónimderin qabyldap alý máselesin oılastyrý. Búginde aýylda turatyn kez kelgen adamda mal men qus bar, tipti azdap bolsa da baý-baqsha salyp otyrǵandar da joq emes. Al, mal bar jerde et, sút, maı, qaımaq, odan qaldy jumyrtqa bar. Aýyl turǵyndarynyń osy ónimderin qınalmastan ótkize alýyna jaǵdaı jasalsa, sonymen birge olardyń jol qatynasy, emhana men mektep máselelerin sheship berse, jurttyń jumyla kóshýine aıtarlyqtaı toqtaý bolary anyq.
Kelmeske ketken keńestik dáýirde aýyldarda osylardyń bári de boldy. Aýrýhana, mektep, poshta, dúkenderiń toqtaýsyz jumys istedi. Oblys nemese aýdan ortalyǵyna barǵyń kelse avtobýsyń daıyn. Malyńdy etke tapsyrsań, bir aıdan keıin aqshasy jergilikti poshta bólimshesine kelip túsip turady. Al da jumsaı ber. Sońǵy jyldary aýyldarda balabaqshalar men turmystyq qyzmet kórsetý úıleri de ashyla bastaǵan bolatyn. Sondyqtan da aýyl turǵyndary, kóptegen áıelder men qyzdardyń jumyssyz bolǵanyna qarmastan, esh alańsyz, tamaq toq, kıim kók degendeı, jaıbaraqat ómir súrdi. Iá, jumyssyzdyq belgili bir dárejede ol zamanda da bolǵan. Aıtalyq, oqymaǵan, belgili bir mamandyǵy joq áıelder jaǵy ot basy, oshaq qasynyń mańaıyndaǵy sharýalarmen shuǵyldanatyn. Onyń arasynda árıne, bala-shaǵasyn baǵyp-qaǵyp, tárbıeleıtin. Ana úshin odan ótken nendeı baqyt kerek?
Aýyldyqtarǵa qaıǵy-muńsyz sol kúnderin qaıtara alsaq, odan zordy olar da suramas edi...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
