Qashqar taqyryby – Ismaıljannyń ádebıettegi tól muraty, azamattyq paryzdan týǵan qalamgerlik taǵdyry. Jetisý ólkesindegi eń alǵashqy meshit, birinshi fabrıka, tuńǵysh mektep salynǵan tarıhy baı Qarǵaly aýylynda dúnıege kelgen jazýshy jyraqta qalǵan Qashqardan ózin eshqashan bólip-jarǵan emes. Jańa kitap 1933-34 jyldary Qashqardaǵy ult-azattyq kóterilisine qatysyp, qýǵynnan bas saýǵalap júrip qazaq topyraǵyna kelip aman qalǵan áke rýhyna arnalǵandyqtan, kópshiliktiń aldyndaǵy kirispe sózin de kóńil tolqytatyn estelik aıtýdan bastady.
Taǵdyry buralań jolmen bastalǵan jazýshynyń ákesi Ábdiqadyr Otanyn tastap shyǵýǵa májbúr bolyp, Qashqardan Qarǵalyǵa 1934 jyly 17 jasynda keledi. Alǵashynda Ferǵana dalasynda, sosyn Kavkaz aımaǵynda, odan Baký asyp, aqyry keńqoltyq qazaq jerine kelip taban tireıdi. Súıegine ilinip, aryp-ashyp áreń jetip, Qarǵalyǵa kelip turaq tapqan uıǵyrdyń jas balasyn jyr alyby Jambyl «tamyr» dep erkeletip baýyryna tartyp, ózine ókil bala etedi. Biraq «Árkimge óz týǵan jeri – Mysyr shahary», túgin tartsa, maıy shyǵatyn Jetisýdyń tórindegi tamyljyǵan aýylda úıli-barandy bolyp, alańsyz mamyrajaı tirlik keshse de, ákesi ómir boıy shekaranyń arǵy jaǵynda qalǵan týǵan jerin ańsaýmen ótipti. Bul aralyqta áke kózindegi muńdy, kókiregin kernegen saǵynyshyn kórip, balalyq shaǵy týraly eljirep aıtatyn estelikterin kishkentaıynan tyńdap ósip, esinde máńgi saqtap qalǵan Ismaıljannyń keýdesinde beıtanys Qashqardyń beınesi munartyp júrip, birjola bekigen edi. Áke amanaty men ósıeti qulaǵynda qalǵan ol, 1982 jyly birinshi ret Qashqar qalasyn izdep keledi. Turfan, Qaǵalyq, Hotan, Qashqar, Qulja sekildi eski shaharlardy tegis aralap shyqqannan keıin Qashqar týraly áseri men sezimi qalamynan aǵyl-tegil tógilip sala beredi...
«1886 jyly jas kezinen bılikke aralasqan bolys, keıin ult-azattyq kóterilisine qatysqan qoǵam qaıratkeri Sát Nııazbekuly ashqan Qarǵalydaǵy eń alǵashqy meshitti bolshevıkter talqandap tastaıdy. Qudaıdyń úkiminsiz jeńistiń jaqyndamaıtynyn bilgen Stalın ózderi júrgizip otyrǵan ıdeologııa men eldegi qatań áskerı tártipke qaramastan, sál-pál jibip, ár jerden ishinara meshit, shirkeý ashýǵa ruqsat bergen bir sátti qalt jibermegen Ábdiqadyr qarı Sát salǵan meshitti 1943 jyly qaıta ashady. Árıne búkil Odaqtyń aldynda bedeli zor Jambyldyń tikeleı járdemi men qoldaýy bolmaǵanda, ákem bul meshitti asha almas edi. Qarǵalydaǵy meshitti qosa eseptegende, bul kezde búkil Qazaqstanda 6 meshit qana jumys istep turdy. Tar jyldarda taýqymet keship júrse de, júregindegi izgilik otyn óshirip almaı, kerisinshe, boıyndaǵy bar jylýyn, adamgershiligin, jaqsylyǵyn Qarǵalydaǵy qazaqtarmen, orystarmen, nemis, túrik, sheshen ultynyń ókilderimen birge bólisken ákem ómirden ozǵansha olarǵa rahmet aıtýmen ótti. Men olardyń ortasyndaǵy keremet dostyqty kórip óstim. Búgingi tusaýkeser keshime de Qarǵaly aýylyndaǵy et jaqynyma aınalyp ketken uıǵyr, qazaq, orys, nemis dostarymdy, aǵalarym men apalarymdy arnaıy shaqyryp otyrmyn. Ákeme arnap kórkem dúnıemen soqqan eskertkishimniń kýási bolsynshy dedim» deıdi Ismaıljan Imınov tolqyp turyp.
Ismaıljan shyǵarmalaryn orys tilinde jazady. «Meniń Qashqarııam» atty kitabynan keıin «Uly Shoqannyń kerýen jolymen» (2015 j.), «Altysharǵa saıahat» (2016 j.), «V Týve, gde predkov drevnıı rod…» (2016 j.) atty bir-birimen sabaqtas jazylǵan kitaptarynan keıin, mine, mereke qarsańynda «Qart qashqarlyqtyń áńgimeleri» jaryqqa shyǵyp otyr. Atalǵan kitaptardyń barlyǵyn kezinde qazaq jáne orys zııalylary jyly qabyldaǵan edi.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
