...Qazaq mundaıda «mássaǵan, bezgeldek» deıdi. 96 jasqa qadam basqan qarııa keshke spektaklde oınamaq! Biz biletin akterler dúnıedegi bar ataqty ıelengen dańqyna qaramastan, alpys, jetpis jastan asqannan keıin-aq jasynan serik bolǵan sahnasyn jastarǵa amanattap, jaılap jylystap jatatyn edi. Ár sózi mirdiń oǵyndaı nyq, qulaq quryshyn qandyratyndaı sańqyldaǵan daýyspen sóılep turǵan Pomeransevtiń júzjyldyqty túıindegeli turǵan jasyna pysqyrmastan teatrǵa asyǵyp bara jatqan jankeshti áreketi taban astynda bizdiń qarttyq týraly túsinigimizdiń parsha-parshasyn shyǵardy. Kıevte týyp, ákesi 1938 jyldyń zobalańyna tap bolyp, amalsyz Máskeýge qonys aýdaryp, ol jerden soǵysqa attanyp, jaralanyp qaıtqannan keıin Almatyǵa jer aýdarylǵan anasynyń sońynan kelgen Iýrıı Pomeransevtiń taǵdyry aýyrlaý bastalǵanymen, baqyt pen qurmetti qazaq jerinen tapty. TIýZ-den túlep ushqan talantty akter M.Lermontov atyndaǵy akademııalyq orys drama teatryna ornalasqannan keıin 300-den astam ról oınap, Qazaqstannyń halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty atandy. Eýropa násildi akterdiń sahnaǵa keýdesi namys pen qaıratqa toly Abaıdy alyp shyqqanyn kórgender áli kúnge tamsanyp aıtyp otyrady. Jasy júzge aıaq basqan Iý.Pomeransevtiń esimi Qazaqstan mádenıetiniń Altyn kitabyna jazylǵan.
Syrqattana qalsaq, salyp uryp jetip baratyndaı óz ýchaskemizdiń bas dárigerin bárimiz birdeı bile bermeýimiz múmkin, biraq elimizdiń «eń basty dárigerin» qazaq dalasynyń tórtburyshy túgel tanıtynyna oń qolymyzdy berip turyp ońaı bás tige alamyz. Kınodan kórip kóz tanys bolǵanyńyzben, esimin bilmeseńiz, tanysyp qoıyńyz, «Bizdiń súıikti dáriger» – Iýrıı Borısovıch Pomeransev. Bul akter ónerde júrip qansha beıne jasasa da, bizge tek túsirilgenine byltyr ǵana alpys jyl tolǵan, halyqtyq fılmge aınala alǵan qasıetimen otandyq kıno óndirisiniń «altyn qoryna» engen «Bizdiń súıikti dáriger» arqyly jaqsy tanys.
«Bizdiń súıikti dáriger» – Sháken Aımanov sheberligin tanytatyn shoqtyǵy bıik týyndylarynyń biri. Ýaqyt tozańy taspasyn kónerte bastaǵanymen, fılmniń eskirmeı, el esinde júrýiniń bir-aq qana syry bar. Bul fılmnen shytyrman oqıǵa, parasatpen ǵana tanıtyn tereń pálsapa, tolǵandyratyn tastúıin taqyryp izdeseńiz, qatty qatelesesiz. Munyń biri de joq. Tek bir-aq nárse bar – shúpildep, arnasynan asyp-tógilip jatqan sheksiz meıirim, izgilik jasaýǵa qushtar adamdar, keıipkerlerdiń keýdelerine syımaı turǵan kishipeıildilik, darqan dalanyń qushaǵy, jupar ıisi eń asyl adamı sezimdi oıatpaı qoımaıdy. Mahabbat eshqashan arhaızmge aınalmaıdy, jer betinde jalǵyz adam qalsa da, jaqsylyq jasala beredi, tirshilik máni izgilikte – fılm osyny aıtady. Al súıikti fılmniń sıýjeti qalaı edi?
Almatyǵa taıaý sanatorııde jıyrma jylǵa jýyq jumys istep, 60-qa kelgen Lavrov jasyna baılanysty zeınetkerlikke shyǵýǵa daıyndalady. Dárigerdiń ómirlik ustanymy bireý ǵana: «Adamdardyń júregin qýanyshqa bóleý ony emdegen sııaqty óte mańyzdy». Ol jaı tándi ǵana emdeıtin dáriger emes, jan dárigeri, qııa-jyqpyly mol adam janynyń shıpageri. Alpysqa tolǵan mereıtoıyna oraı Lavrovqa shákirtteri men áriptesteri syılyq jasamaq bolyp, ózi emdegen ártisterdi jınap, konsert qoıyp bermekshi bolady. Bıbigúl (Roza Ismaılova), Táken (Serke Qojamqulov) jáne Murat (Múlik Súrtibaev) aýyryp, Lavrovtyń emin alyp shyqqan ártisterdiń bárin aralap: «Siz búgin bossyz ba?» dep suraıdy. О́kinishke qaraı ártisterdiń birde-biri bos emes, eshqaısynyń qoly tımeıdi, báriniń de sharýasy shyǵyp tur. Al ártisterdiń bos bolmaý sebebi, bári de sol kúni Lavrovtaı súıikti dárigerdiń mereıtoıyna baryp án salmaq bolǵany fılmniń sońynda bir-aq belgili bolady.
«Bizdiń súıikti dárigerde» Evgenıı Dıordıev, Músilim men Rıshat Abdýllınder, Hadısha Bókkeva, Shara Jıenqulova, Ermek Serkebaev, Bıbigúl Tólegenova, Rahııa Qoıshybaeva, Káýken Kenjetaev, Muhtar Baqtygereev, Qamal Qarmysov, Tanat Jaılybekov, Zınaıda Morskaıa, Evgenıı Popov, Valentına Starjenskaıa sııaqty kileń óner sańlaqtary tańdalyp alynady. Ánshiler kompozıtor Aleksandr Zasepınniń jan terbeıtin ásem ánderin birinen soń biri qalyqtatady. Bul Zasepınniń de kınodaǵy alǵashqy debıýti bolatyn. Munshama talantty ártisterdiń keń aýqymyn qamtyǵan mýzykalyq fılm qazaq kıno ónerinde buryn-sońdy bolmaǵan edi.
Belgili fılmniń elge belgisiz taǵy bir syry bar. Iаkov Zıskınd jazǵan fılmniń ssenarııinde o basta bas keıipker Lavrov emes, onyń ornynda Álimjanov degen qazaq keıipker bolýy kerek edi. Qara tyrnaǵynyń kóbesine deıin qazaq bolyp jaralǵan rejısserdiń ulylyǵy sonda, ssenarıımen tanysyp shyqqan soń: «Bárińiz myna máseleni myqtap esińizde ustańyzdar. Eshqashan qazaq jasy alpysqa kelip turyp otbasynsyz, soqa basy soraıyp, súrboıdaq bolyp júrmeıdi. Bul jasqa deıin onyń úılenbeýi, bala-shaǵasy bolmaýy múmkin emes. Bas keıipkerdi basqa ultqa aýystyryńdar!»
Sóıtip áıeliniń joqtyǵynan qalamyn ustap álekedeı jalanǵandarǵa qurban bolǵan Álimjanov ekran betin kórmegen kúıi ssenarııden syzylyp, ornyna Lavrov deıtin jańa keıipker paıda bolady. Ról Iýrıı Pomeransevke júkteledi. Jurt tiksinip qalady. Sebebi Iýra jaqynda ǵana «Daladaǵy qaıyń» degen fılmniń synaǵyna qatysyp, rejısser: «mynandaı adamdy qaıdan taýyp alǵansyńdar, qurtyńdar kózin!» dep aıǵaıdy salyp, túsirý alańynan alastap jibergen bolatyn. N.Sas teatrynda shal-shaýqannyń rólin oınap, kórermenniń shartyldata soǵatyn shapalaǵynyń astynda shyraılana kúlimsirep turatyn talantty jigitti buryn da birneshe ret baıqap júrgen Shákenniń suńǵylalyǵy bolar: «Iýra, eńseńdi túsirme, jaspyn dep tartynba. Saǵan jańa ról usynamyn. Men bul rólge kez kelgen ártisi shaqyra alamyn, Lenıngradtan qalaǵan akterimdi qolqalaýyma bolady, Moskvanyń «men» degen juldyzyn shaqyrsam, sózimdi jerge tastamaıtynyn bilemin. Nıkolaı Cherkasovke «kel» desem, qazir júgirip kelgeli tur, biraq sen mynany bil. Tek almatylyq akterlermen fılm túsirý kópten bergi armanym edi, Qazaqstannyń ónerin jasap júrgen óz zamanymnyń barlyq belgili ánshileri men akterlerin osy fılmime qatystyrǵym keledi», deıdi.
Adamǵa senim bildirýden artyq ne bar? Bireý «tek saǵan ǵana sendim» dep tursa, qaırat-jigerin jınap, tas úgitip, taý qoparmaı ma? Rejısser sózinde turady. Utqan jeri de osy, orys-qazaǵy aralas samsaǵan qazaqstandyq óner juldyzdaryn samaladaı etip ekrannan jamyratty da jiberdi. Eshqashan mundaıdy kórmegen el esten tandy. Syrttan tek hatshy qyzdyń róline Rıga teatrynyń ártisi Valentına Starjınskaıa ǵana shaqyrylady. Onyń da sebebi bar. Dál fılm túsiriletin kezde Almatyǵa Rıgadaǵy orys teatry gastroldik saparmen kelip, spektaklin tamashalaǵan Aımanovqa Starjınskaıanyń oıyny unap qalady.
Jasy 33-ke endi kelgen Iýra 60 jastaǵy qartty oınady. Buryn birde-bir kınoǵa túsip kórmegen Iýrıı ózine sonshama senim artqan Sháken aǵasynyń eshqandaı synaqsyz basty rólge bekitkenine kúni búginge deıin tań qalady, sol úshin sheksiz qaryzdar ekenin aıtady. «Sháken Kenjetaevıchteı adam joq jáne endi týmaıdy da!» deıdi oǵan degen qurmetin qalaı asyryp aıtaryn bilmeı qınalyp. Osy rólden keıin teatr sahnasynda oınap júrgen talapty jastyń joly ashylyp, kınoǵa shaqyrtýlar ala bastaıdy.
«Bizdiń súıikti dárigerdiń» ózine tartyp turatyn taǵy bir sıqyry bar. Basyn bult qana kólegeıleı alatyn asqaq Alataý, baýyrynda tutasa ósken qalyń qaraǵaı men samyrsyndar, taýdan tómen qaraı myń buralyp aqqan erke ózender, sylq-sylq kúlip aǵatyn kóshedegi aryqtar, bári-bári sol kezdegi Almatynyń aýrasyn, ahýalyn aına-qatesiz beredi. Kórermenniń kózge tym ystyq sol Almatyny saǵynatyny ras. Bul – Almatynyń jastyq shaǵy. Qyzyqtyratyn da, eliktiretin de arý qalanyń jastyǵy ekenin bilesiń. Tipti ańdap qaraǵan adam 1963 jylǵy alapat sel júrgennen keıin qurǵap qalǵan áıgili Esik ózeniniń tańǵajaıyp kadrlaryn da kórer edi bul fılmnen. Bul fılmde bári sulý: adam da, tabıǵat ta, sezim de, án de. Jany sulý adam ǵana jaqsy dúnıe jasaı alatynynyń belgisi bul.
«Bizdiń súıikti dáriger» 1958 jyly Tashkentte ótken Azııa jáne Afrıka elderiniń halyqaralyq kınofestıvalinde aıryqsha atalyp ótip, Sh.Aımanov pen E.Serkebaev arnaýly dıplommen marapattalady. Keńes Odaǵynyń kóptegen qalalaryndaǵy kınoteatrlarda kórsetilip, kórermen qazaqstandyq talanttarmen syrttaı tanysyp, tánti bolyp jatty. Aq-qara tústi eski taspa 2011 jyly qaıta óńdeýden ótkennen keıin túrli-tústi boıaýmen jutynyp shyǵa kelgen «Bizdiń súıikti dáriger» qartaımaıtynyn kórsetip, jańa ómirine qanat qaqty.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
