Túrkııanyń IýNESKO-daǵy Turaqty ókili Ahmet Altaı Jengızer forýmǵa kóptegen ǵalymdar, zertteýshiler jáne túrkitanýshylardyń qatysýy jıynnyń mártebesin arttyra túsetinin jetkizdi. Ol túrki halyqtarynyń túbiri ortaq tili bolǵany úshin ózara túsinisý ońaı ekenin aıtyp berdi. Ol Keńes odaǵy kezinde túrki áleminiń ózara baılanysy alshaqtaǵanymen, qazirgi tańda qarym-qatynasymyz nyǵaıyp kele jatqanyna toqtaldy.
«Álipbıdiń halyqtardy jaqyndastyrýdaǵy mańyzy zor. Osy turǵydan kelgende túrki álemine ortaq álipbı qajet. Qazirgi tańda bul baǵytta ilkimdi sharalar atqarylyp jatyr. Taıaýda Qazaqstan latyn qarpine kóshý týraly sheshim qabyldady. Bul – túrki álemin jaqyndastyra túsetin qadam», dedi A.Jengızer.
Sonymen qatar Túrkııa ókili túrki halyqtaryn ózara baılanysty jaqsartýǵa talpynýǵa shaqyrdy. Ásirese, joıylyp ketý qaýpi bar tilder úshin bul asa qajet. Munyń sebebin jańa tehnologııalardyń jedel damýynyń az adam sóıleıtin tildiń tamyryna balta shabý yqtımaldyǵy bar ekenimen túsindirdi. Onyń pikirinshe, adamzat bolyp joıylyp ketý qaýpi bar tilderdi saqtaýǵa talpyný kerek.
Budan keıin minberge kóterilgen Halyqaralyq Túrki akademııasynyń tóraǵasy Darhan Qydyráli osydan 125 jyl buryn Vılgelm Tomsonnyń túrki rýna jazýyn alǵash oqyǵanyn eske salyp ótip, onyń tarıhı mańyzyna toqtaldy.
«Reseılik túrkitanýshy Vasılıı Radlovtyń Orhon jazýlaryn tolyqtaı oqý arqyly Eýrazııa qurlyǵyn meken etetin halyqtyń óz jazýy men mádenıeti bolǵanyn dáleldedi. Kúltegin, Bilge, Tonykók jazýlary Mahmut Qashqarı, Júsip Balasaǵun, Ahmet Iаssaýı sekildi ǵalymdardyń irgeli shyǵarmalarymen jalǵasty. Sol qutty kerýenniń jalǵasy ispetti XX ǵasyrda Maǵjan Jumabaev pen Shyńǵys Aıtmatovtyń týyndylary álem ádebıetine úlken úles qosty. Bul – bizge berilgen asyl qazyna. Endigi mindetimiz mádenı muralarymyzdy keler urpaqqa jetkizý», dedi D.Qydyráli.
Halyqaralyq Túrki mádenıeti men murasy qorynyń basshysy Gúneı Efendıeva óz kezeginde irgeli jıyn uıymdastyrǵany úshin Halyqaralyq Túrki akademııasyna alǵys aıta kele, tildiń ult retinde qalyptasýdyń, mádenıetti saqtap qalýdyń negizgi tiregi ekenin ashyp kórsetti.
Jalpy, «Rýhanı jańǵyrý jáne mádenı mura: qadymnan keleshekke túrki tili» forýmynyń mańyzy erekshe. Birinshiden, túrkilerdiń azattyǵy úshin kúresken Alash qaıratkeri Mustafa Shoqaı men Alımardan Topchýbashy (Ázerbaıjan) osy Parıjde emıgrasııada júrip, túrki halyqtary qozǵalysyna jetekshilik etken. Iаǵnı, túrkiler úshin ter tókken tulǵalardyń izbasarlary olar júrgen elge jınalýy sımvoldyq mánge ıe. Ekinshiden, IýNESKO – mádenı muralardy saqtaýǵa den qoıatyn irgeli uıym. Osyndaı mekemeniń shtab-páterinde aýqymdy shara ótkizý kez kelgenge buıyra bermeıtin múmkindik. Úshinshiden, forým jumysyna Eýrazııa qurlyǵynyń ár túkpirinen tanymal ǵalymdar men zertteýshiler jınaldy. Munyń ózi jıynnyń salmaǵyn arttyra túsedi.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan» – PARIJ
Sýretti túsirgen Fızýlı MEDJIDLI
