Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» maqalasynda ulttyq kod, ana tili jáne kıeli mekenderdiń mańyzyn anyqtap bergen edi. Tarlan tarıhtyń, jasampaz búgingi kún men jarqyn bolashaqtyń kókjıekterin úılesimdi sabaqtastyratyn ult jadynyń tuǵyrnamasy ispetti bul bastama túbi bir túrki halyqtary tarapynan keń qoldaýǵa ıe bolǵany belgili. Forým barysynda da osy máseleler talqylandy.
Jıynnyń birinshi paneldik sessııasy «Túrki jazba eskertkishteri» taqyrybyna arnaldy. Oǵan moderatorlyq etken Reseı ǵylymdar akademııasy Arheologııa ınstıtýtynyń professory Igor Kyzlasov túrki halyqtaryna tán rýna jazýlarynyń túpki tamyry jóninde áńgimelep berdi. Onyń aıtýynsha, túrki elderiniń VIII-XII ǵasyrdaǵy rýna jazýlary biregeı mura. I.Kyzlasovtyń sózine qaraǵanda, rýna jazýy basqa álipbılerge qaraǵanda túrki sózderiniń dybys erekshelikterin dál kórsetedi.
Túrkitanýshy professor Osman Fıkrı Sertkaıa sessııa barysynda Vılgelm Tomsonnyń kóne túrki jazýyn qalaı oqyǵanyn túsindirip ótti. Sonymen qatar Reseı ǵylymdar akademııasynyń professory Igor Kormýshın, Halyqaralyq túrki akademııasynyń professory, qyrǵyzstandyq Kadyraly Konkobaev, Gete ýnıversıteti Túrkitaný departamentiniń basshysy, professor Marsel Erdal, Koln ýnıversıtetiniń professory Hýrkabaatar Solonggod túrki jazba eskertkishteri týraly baıandama jasady.
Spıkerler ilkimdi is-sharanyń túrki álemin biriktiretinin jetkize otyryp, Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy yqylym zamannan arqaýymyzdy úzbeýge kómektesetinin sóz etti. Professor M.Erdaldyń aıtýynsha, taǵylymy mol tarıhqa ıek artqan jańǵyrý máselesi barsha túrki tildes halyqtarǵa qajet. Ol munyń sebebin keı tilderdiń joıylyp bara jatqanymen túsindirdi.
«Qazirgi tańda bizdiń mindetimiz Eýrazııa qurlyǵyndaǵy búkil túrki tilderin tirkep, mádenı muramyzdy keleshek urpaqqa tapsyrý. Eger qandaıda bir tilde sóıleıtin tiri jan qalmasa adamzattyń baılyǵy kemı túsedi. Búginde keı túrki tilderi joıylý aldynda tur. Ásirese, memlekettik tili basqa elderde mundaı qaýip basym», dedi M.Erdal.
Sondaı-aq ol túrki tilderin qoldaıtyn baǵdarlamalardy jahandyq deńgeıde júrgizýdiń qajettigin atap ótti. Osy oraıda, M.Erdal Halyqaralyq Túrki akademııasy osy baǵytta tıimdi jumys atqaryp jatqanyn tilge tıek etip, IýNESKO-ny osyndaı sharalardy qarjylandyrýǵa jáne uıymdastyrýǵa shaqyrdy.
Paneldik sessııanyń ekinshi bóligi túrki tili men ádebı-mádenı muralaryna arnaldy. Onda Maǵjan Jumabaevtyń týǵanyna – 125 jyl, Shyńǵys Aıtmatovtyń týǵanyna – 90 jyl, Ázerbaıjan memleketiniń qurylǵanyna – 100 jyl tolýy atap ótilip, osy taqyryptar tóńireginde baıandama jasaldy. Máselen, Qyrǵyzstannyń burynǵy memlekettik hatshysy Osmonakýn Ibraımov Shyńǵys Aıtmatov týraly keń maǵlumat berdi. Sonymen qatar IýNESKO-daǵy Túrkııa ulttyq komıssııasynyń prezıdenti О́jal Oǵýz, Iаkýtııanyń Ulttyq assambleıasy tóraǵasy Aleksandr Jırkov túrki ádebıeti jóninde baıandama oqydy. Al Mıchıgan ýnıversıtetiniń (AQSh) professory Tımýr Kojaoǵly Maǵjan Jumabaevtyń shyǵarmashylyǵy týraly áńgimelep berdi.
«Maǵjan Jumabaev XX ǵasyrdaǵy qazaq poezııasynyń uly ókili ekeni sózsiz. Sondaı-aq ol barsha túrki ádebıetinde oıyp turyp oryn alatyn tulǵa. Ol eshqashan keńestik ıdeologııaǵa boı usynǵan emes. Ol júreginiń ámirine qulaq túrdi», dep tebirendi aqynnyń óleńderin aǵylshynǵa aýdarýmen shuǵyldanatyn professor.
Aıta ketý kerek, T.Kojaoǵlynyń aǵylshyn tilindegi «Maǵjan – ottyń, erkindik pen mahabbattyń aqyny» atty kitaby jaryq kórgen. Ol aqynnyń shyǵarmalaryn aýdarýmen 1977 jyldan beri aınalysyp keledi. Professor óz sózinde Maǵjannyń taǵy birqatar óleńderin Shekspırdiń tilinde sóıletetinin málimdedi.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan» – PARIJ
Sýretti túsirgen Fızýlı MEDJIDLI
