XX ǵasyrda AQSh pen KSRO ǵaryshty ıgerýde básekege túskeni belgili. Tuńǵysh ǵaryshker ushyrý, aıǵa alǵash bolyp qoný sekildi básekelestik aeroǵarysh salasyn qatty damytty. Biraq ǵaryshty ıgerý básekesi uzaqqa sozylmaı, resmı túrde aıaqtaldy.
Búginde SpaceX kompanııasy ushyrǵan zymyrandarynyń arzanǵa túsýi alpaýyt elderdiń ǵaryshty ıgerýge nıetin qaıta oıatty. Máselen, Aq úı basshysy Donald Tramp 2018 jyly NASA-nyń aıǵa saparyn qarjylandyrý úshin 800 mıllıon dollardan astam qarajat suraǵan.
Sonymen qatar NASA jaqyn arada TESS dep atalatyn jańa ǵarysh observatorııasyn ushyrady. Bul apparat ekzoplanetalardy, ıaǵnı ómir súrýge qolaıly aspan denelerin zertteýge arnalǵan. Astronomdar TESS arqyly Kúnge taıaý mańdaǵy ekzoplanetalardy zerttep, onda ómir súrýdiń qanshalyqty múmkin ekenin anyqtamaq. Apparat SpaceX kompanııasynyń Falcon 9 zymyrany arqyly ǵaryshqa shyǵarylady.
Reseı de ǵarysh ıgerý básekesine qatysýǵa nıetti. El prezıdenti Vladımır Pýtın Marsty jáne Aıdy zertteýge ekspedısııa jiberetinin aıtqan bolatyn. Jerdiń tabıǵı serigine birinshi sapar 2019 jyly júzege asady dep kútilip otyr. Alǵashqy avtomatty stansa Aı betinen muz izdeýge arnalǵan. Sodan keıin 2021 jyly «Lýna-26» orbıtalyq apparaty jiberilmek. Al 2022 jyly ushyrylatyn ǵarysh kemesi aı betine qonyp, onyń topyraǵyn zertteýmen shuǵyldanbaq. Marsqa ekspedısııa 2020 jyly jiberiledi. Jospar boıynsha áýe kemesi 2021 jyly «Qyzyl planetaǵa» jetýi tıis. Sondaı-aq amerıkalyq jáne reseılik ǵalymdar birlesken joba aıasynda aıdy barlaýǵa arnalǵan saıahattyń daıyndyǵyna qyzý kirisip ketti.
Ǵarysh salasynda Reseı Qytaımen de yntymaqtastyq ornatqan. Bul óz kezeginde soltústiktegi kórshimizge de, shyǵystaǵy kórshimizge de tıimdi. Máskeý áleýetti áripteske ıe bolsa, Beıjiń bıligi Azııadaǵy óziniń kóshbasshylyǵyn bekite túsedi. Iаǵnı «Aspan asty eli» qurlyqtaǵy óziniń geosaıası bedelin de arttyra túspek.
Ǵaryshty ıgerý básekesinde Japonııa men Úndistan da óz úlesin alyp qalýdy kózdeıdi. Keıingi on jylda osy eki el arasyndaǵy áriptestik jańa satyǵa kóterildi. Máselen, byltyr kúzde Úndistan premer-mınıstri Narendra Modımen kezdesken Japonııa premer-mınıstri Sındzo Abe ǵarysh salasyndaǵy ekijaqty qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa jáne jerdi zertteý, aıǵa saıahat máselelerinde birlese jumys isteýge nıetti ekenin málimdegen.
Onyń ústine, Úndistan men Japonııa Azııa men Tynyq muhıty aımaǵynyń kóshbasshysyna aınalýǵa talpynady. 2017 jylǵy jeltoqsanda Úndistan ǵarysh zertteý uıymy men Japonııa aeroǵarysh barlaý agenttigi Aıǵa birlesken ekspedısııa jiberetinin málimdedi. Jalpy, eki el buryn da Aıǵa spýtnıkter jibergen bolatyn. Ol onyń betki qabatyn ǵana baqylap qaıtqan. Bul joly Aıdyń betine qoný máselesi talqylanyp jatyr.
The Washington Post gazeti Azııadaǵy ǵaryshty ıgerýge básekelestik aımaqtaǵy geosaıası basymdyqqa ıe bolýǵa baılanysty dep esepteıdi. Qytaıdyń ǵarysh salasyndaǵy jetistikteri men strategııalyq maqsaty Úndistan men Japonııaǵa unaı qoıǵan joq. Basylymnyń paıymdaýynsha, bul eki el arasyndaǵy áriptestiktiń nyǵaıýynyń bir sebebi osy.
Azııada memleketter ǵaryshty ıgerýge talpynsa, muhıttyń arǵy betinde bul ispen bıznesmender aınalysa bastady. Buryn AQSh-ta NASA-nyń dáýreni júrse, qazir SpeceX-tyń aıdarynan jel esip tur. Ilonnyń sózine sengender 15 jyl ishinde kompanııany álem tanıtyn deńgeıge jetkizdi. I.Masktyń ǵaryshqa qatysty ózindik kózqarasy qalyptasqan. Taıaýda ol AQSh-ta ótken konferensııada «Bizge qaıtadan ǵaryshty ıgerýge jarysý qajet» dep málimdedi. I.Masktyń pikirinshe, mundaı qadam adamzattyń túrli apattardan joıylyp ketýinen qorǵap, Mars pen Aıǵa qonys tebýge múmkindik beredi.
Bıylǵy aqpanda SpaceX kompanııasy Falcon Heavy dep atalatyn zymyranyn synaqtan ótkizgenin joǵaryda aıttyq. Onyń kótergishterin qaıta paıdalaný zymyran jasaýǵa jumsalatyn shyǵyndy azaıtady. I.Mask endi raketanyń ekinshi deńgeıli kótergishin basy bútin kúıinde jerge qondyrýdy josparlap otyr. Budan bólek, ol Marsqa ekspedısııa jiberip, planetaǵa qonys aýdarýdy maqsat etken. «Qyzyl planetaǵa» sapar keler jyldyń birinshi jartysynda júzege aspaq.
Ǵaryshty ıgerýge talpynǵan mıllıarder Ilon Mask qana emes. «Amazon» kompanııasynyń negizin salýshy Djeff Bezos ta zymyran kótergishterdi qaıta qondyrýǵa talpynyp jatyr. Sondaı-aq ol ǵaryshqa týrıster aparý jónindegi josparyn jetildirý ústinde. Jaqynda ol «Ǵaryshty barlaý syılyǵyn» tabystaý rásiminde bul jobalardy jalǵasa beretinin málimdedi. Bul maqsatta «Amazon» kompanııasynyń aksııalaryn satýdy josparlap otyr. Ázirge Dj. Bezos josparyn egjeı-tegjeıli túsindirgen joq.
Ǵaryshty ıgerý talpynysynyń belsendiligin mynadan da baıqaýǵa bolady. 2017 jyly osy saladaǵy startaptardyń kólemi 2,8 mıllıard dollarǵa jetken eken. Al Aıǵa apparat qondyrýdy josparlaǵan iSpace jobasy bir jyl ishinde 90 mıllıon ınvestısııa tartqan.
Bir qaraǵanda Aı men Marsqa qonys tebý shynaıylyqtan alshaq kórinedi. Adamzattyń jartysy tamaq tappaı, aýyzsýdan qınalyp júrgende aspannan jymyńdaıtyn «Qyzyl planeta» men tún sulýy Aıǵa qonys tebý týraly másele kóterý qısynǵa kelmeıtin sekildi. Degenmen endi elý jylda ózge planetany mekendeýdiń aýyly alys emes tárizdi.
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
