Qarýly Kúshter – el qorǵany

Jalpy, Qazaqstan táýelsiz el retinde óziniń derbes áskerin qurý isin 1992 jyldyń 7 mamyrynda Prezıdenttiń «Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik qorǵanys komıtetin Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorǵanys mınıstrligi etip qaıta qurý týraly», «Qazaqstan Respýblıkasynyń Qarýly Kúshterin qurý týraly» jarlyqtary shyqqannan keıin bastap ketti. Osy kúni elimizdiń aýmaǵyndaǵy KSRO áskerı kúshteriniń esebindegi mekemeler, bólimder, quramalar, uıymdar, polıgondar, saqtaý bazalary, qoımalar, jyljıtyn jáne jyljymaıtyn áskerı múlikter Qazaqstan quzyretine berildi. Taǵy bir eske túsire keter jaıt, dál sol kúni general-leıtenant Saǵadat Nurmaǵambetovke general-polkovnık sheni tapsyryldy jáne ol elimizdiń Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. 

Sodan bergi aralyqta el áskerin qalyptastyrý jumystary júıeli túrde júrgizildi. Bul oraıda, dáliregi Qazaqstan áskerin zamanaýı turǵyda damytý máselesinde jańa talaptar men qazirgi tańdaǵy qaýip-qaterler barynsha eskerildi. Sondaı-aq álemdik jáne aımaqtyq qaýipsizdikti saqtaý sharalaryna elimizdiń belsene qatysýyn qamtamasyz etý baǵytyna den qoıyldy. Bul jumystardy nátıjeli júrgizý, Qarýly Kúshterimizdiń zamanaýı sıpatyn anyqtaý, onyń normatıvtik-quqyqtyq negizin qurý jáne basqa da asa mańyzdy mindetterdi iske asyrý úshin 1993 jyly aqpanda elimizdiń birinshi Áskerı doktrınasy qabyldandy. Oǵan Qa­zaqstan áskerin qurý qaǵıdattary engi­zildi. Bul qujat áskerimizdi za­man­aýı turǵyda damytýǵa jol ashty. 

Odan keıingi ýaqytta, ıaǵnı 2000 jylǵy aqpanda ekinshi Áskerı doktrına bekitildi. Ol Qarýly Kúshter­di qu­rý jáne reformalaýdyń basym baǵyt­taryn naqtylady. Al 2007 jyly naýryzda qabyldanǵan Áskerı dok­trınada óńirlik qolbasshylyq­tar áskerleriniń belgilengen aımaq­tar­da áskerı qaýipsizdik mindetterin she­shý máselelerindegi derbestigin qam­ta­masyz etý jaıy aıqyndaldy. Naqtylaı aıtqanda, el áskeriniń búgingi deńgeıge jetýi Memleket bas­­shysynyń qorǵanys salasyn ny­ǵaıtýǵa baılanysty belgilep bergen basym­dyqtary men mindetteriniń oryn­­dalýy arqasynda júzege asty.

Búginde Qarýly Kúshterimiz úsh túrli qurylymnan turady. Olar: Qurlyqtaǵy ásker, Áýe qorǵanysy kúshteri jáne Áskerı-teńiz kúsh­teri. Bulardyń áleýeti ulǵaıtyldy. Strategııalyq turǵyda daǵdarystyq jaǵdaılar oryn alǵan kezde negizgi mindetterdi sheshýge qatysý úshin joǵary deńgeıli áskerı toptar, kez kelgen qaýip-qaterge qarsy jedel áreket etetin Arnaıy operasııa toby, kıberkeńistikte qaýip-qaterge qarsy is-qımyl maqsatynda aqparattyq kúres komponenti quryldy. Son­daı-aq memlekettiń aýmaqtyq qor­ǵa­nys salasyn biriktirý úshin Qarýly Kúsh­ter quramyndaǵy aýmaqtyq áskerler­diń basqarý organy paıda boldy. Qury­lym­nyń barlyq satylary qamtyla otyryp, elimizdiń áskerı oqý oryndary arqyly mamandar daıyndaý isi jolǵa qoıyldy. 

Osy arada sál shegine sóılesek, 1991 jyldyń sońyna qaraı Qazaqstan aýmaǵynda KSRO Qarýly Kúshteri áskerleriniń qu­ramynda jalpy sany 200 myń­daı adam bolǵan eken. Alǵash­qy kezde, ásirese maman másele­sin sheshý qıyn boldy. О́ıtkeni óz áskeri­miz­di jasaqtaý bastal­ǵan kezeńde Qazaq­standa qyzmet etip júrgen kóp­te­gen ofıserler áskerı boryshtaryn TMD-nyń ózge memleketterinde jal­ǵas­­tyrýǵa nemese zapasqa shyǵýǵa sheshim qabyldaǵan-dy.

Dáliregi, kezin­de KSRO-nyń ortaq armııasynda qyz­met etken ofıserler óz elderine jol tartty. Sonyń sebebinen eki jarym jyl kóleminde, ıaǵnı 1992 jylǵy mamyr­dan 1995 jylǵy qańtarǵa deıin ofı­ser­lerdiń ketý deńgeıi tizimdik quram­nyń 89 paıyzyn qurady. Osydan kelip, Qazaq­stan Qarýly Kúshterinde ás­kerı maman­dardyń tapshylyǵy týyn­dady. Bul túıtkildi sheshý kezek kút­tir­­meıtin sharýa edi.

Sodan bilikti, kásibı mamandardy daıarlaýǵa memlekettik deń­geıde mańyz berildi. Ne­gizinde zamanaýı áleýetti armııa jasaq­taý áskerı tehnıkalardy, qarý-jaraqty jetildirýmen qatar, kásibı, jańa áskerı býyndy tár­bıeleýge tikeleı baılanysty ekeni belgili. Osy oraıda 26 jyl ishinde elimizde ulttyq áskerı mamandardy daıarlaý júıesi óz deńgeıinde qalyptasty. Áskerı baǵyttaǵy oqý oryndardyń oqý-tárbıelik úderisine ozyq tehnologııalar engizildi, maman­dar­dyń bilim deńgeıin kóterý úshin oqý-ádis­temelik baza keńeıtildi. Sonyń nátıjesinde táýelsizdik jyldaryn­da áskerimiz is júzin­de jańadan quryl­dy, elimizdiń generaldary men ofıser­leri­niń jańa ári tutas býyny ósip shyqty. 

Bilikti, kásibı áskerı maman­dar daıarlaý isine az-kem toqtala keter bolsaq, ol «Bilim berý týra­ly» zańda kózdelgen bes deń­geıdi qamtıdy. Olar: orta bilim, tehnıkalyq jáne kásibı bilim – magıs­tratýra jáne doktorantýra, qosymsha bilim – áskerı kafedra, qaıta daıarlaý jáne biliktilikti kóterý. Orta bilimdi Astana, Almaty, Qaraǵandy jáne Shymkent qalalaryndaǵy «Jas ulan» respýblıkalyq mektepteri beredi. Al tehnıkalyq jáne ká­siptik bilimdi Sh.Ýálıhanov atyn­­daǵy Kadet korpýsy usy­nady. Bul oqý ornyn bitirip shyq­qan kásibı serjanttar Qarý­ly Kúshterdiń ártúrli laýazym­darynda qyzmet etýde. Sondaı-aq Qarýly Kúshter áskerleriniń barlyq túrleri men tekteriniń mamandary 3 áskerı joǵary oqý oryndarynda daıarlanýda. Máselen, Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýty kadrlar daıyndaý­­da orny erekshe. Qarýly Kúshterdiń kishi ofıserler quramynyń 70 paıyzdan astamy osy oqý ornynyń túlekteri. Táýelsizdik jyldary bul ıns­tıtýtty 7 myńnan astam ofıser bitirgen. Instıtýttyń 70-ke jýyq túlegi general ata­ǵyn alǵan. Budan bólek, Áýe qor­ǵa­nysy kúshteri, baılanys ás­keri, avtomattandyrylǵan bas­qarý júıesi, aqparattyq (kıber) qaýip­sizdik salasyna kadrlar daıar­­laý maqsatynda 2001 jyly qu­ryl­ǵan Radıo­elektronıka jáne baı­lanys áskerı-ınjenerlik ıns­tı­­týtynyń da qyzmeti maqtaýǵa turarlyq. Instıtýt 10 baǵyt boıynsha 1 myńnan astam ofıser daıyndady. Sondaı-aq Tal­ǵat Bıgeldınov atyndaǵy Áýe qor­­ǵanys kúshteri ınstı­týty­nyń da erekshe orny bar ekenin aıtpasqa bolmaıdy. Bul oqý orny Áskerı-áýe kúshterine ǵana emes, Ishki ister mınıstrligi men Ulttyq qaýip­­sizdik komıteti Shekara qyz­­meti úshin de mamandar daıyn­daı­dy. Munda búginge deıin 2 myń­ǵa jýyq ushqysh pen ınjener óz isterine mamandan­dy. Sonymen birge Aqtaý qala­syn­­daǵy Áskerı-teńiz ınstıtýty da Áskerı-teńiz kúshteri men UQK Shekara qyzmetiniń teńiz bólimderi kemeleri men jaǵa­laý bólimderine, teńiz, ishki júzý keme­lerine jáne Qazaqstan aza­mat­­tyq flotynyń aralas kemeler qyzmetine kadrlar daıar­laýda belsendilik tanytýda. 

Sonymen qatar Qazaqstan Res­pýb­lıkasynyń Tuńǵysh Prezı­denti – Elbasy atyndaǵy Ulttyq qorǵanys ýnıversıteti de mamandar daıarlaý­da ózin­dik zor úlesin qosyp otyr. Vedomstvo­aralyq oqý-ádis­temelik ortalyq bolyp tabylatyn bul ýnıver­­sıtetti jyl saıyn 100 ofıser támam­daıdy. Reti kelip turǵanda bizdiń bola­shaq generaldarymyz osy ofıserler arasynan shyǵatynyn da aıta keteıik. Taǵy bir erekshe toqtala ke­ter jaıt, ýnıversıtette Ulttyq ulan fakýl­tetimen qatar, UQK Shekara qyz­meti fakýlteti qu­rylǵan. Ýnı­ver­sıtet álem­degi úz­dik joǵary oqý oryndary tara­pynan laıyqty baǵasyn alyp, moıyndalǵan, Oksford qaýym­das­tyǵy men Eýrazııa ýnıversıtetter qaýym­dastyǵyna múshe. 

Elimizdiń áskerı bilimi­niń bıik már­tebesin bizdiń áskerı joǵary oqý oryn­darymyzda Arme­nııa, Qyr­ǵyz­stan jáne Tájik­stan syndy elderdiń áskerı qyzmetshileriniń bilim alýy da aıqyndaıdy. Tájirı­be almasý úshin bizdiń áskerı qyz­metshilerimiz de shetelderdegi joǵary oqý oryndarynda shyń­dalýda. Bul baǵyttaǵy jumys­tar halyqaralyq áskerı ynty­maq­tastyqqa, dáliregi, basqa elder ásker­l­erimen ózara is-qımylǵa jáne tá­ji­rıbe almasýǵa basa nazar aýda­ry­lýynyń arqasynda júzege asyrylýda. Osy oraıda bizdiń áskerı quramalar ShYU, UQShU aıasynda ótetin oqý-jat­­tyǵýlarǵa da únemi belsene qatysyp, ózderiniń joǵary deń­geılerin kórsetip júrgenin maq­tanyshpen aıta alamyz.

Salany kásibı mamandar­men qam­tamasyz etýde áskerı-oqytý rezervin daıarlaýǵa basa nazar aýdarylyp otyr. Bul baǵyttaǵy oqytý isi azamattyq joǵary oqý oryndary janyndaǵy 29 áskerı kafedrada júrgizilýde. Jyl saıyn bul áskerı kafedralar 3 700-den astam ofıser daıarlaıdy. 
Jalpy, Qarýly Kúshterimiz­diń sapasyn joǵary deńgeıge kóterý úshin salany zamanaýı stan­darttarǵa, álemdik tájirı­be­lerge saı damytý bas­ty min­detterdiń biri bolyp sanala­dy. Sondyqtan qazirgi tańda Qarý­ly Kúshterimiz áskerı shaqyrý jáne kelisimshart bo­ıynsha, ıaǵnı ara­las tásilmen jasaqtalýda. Sonyń nátı­je­sin­de serjanttar men sarbazdar quramynyń 70 paıyzdan astamyn kelisimshart boıyn­sha qyzmet etetin áskerı qyzmetshi­ler qurap otyr. Qalǵan 30 paıy­zyn áskerı boryshyn óteýge mindetti azamattar quraı­dy. Áskerdi jasaqtaýdyń osy tásili óz tıimdiligin kórsetýde. Bul óz keze­ginde Qarýly Kúshter­diń jaýyn­gerlik ázirligi men qabiletin art­tyrýǵa múmkindik beredi. 

Taǵy bir aıta keter jaıt, táýel­sizdik jyldarynda áskeri­mizdi zamanaýı qarý-jaraqpen, ozyq úlgidegi áskerı tehnıka­men qam­tamasyz etý jumystary qar­qyndy júrgizildi. Qajetti jańa qarý-jaraqtar men tehnıkalar satyp alyndy. Buǵan qosa, burynnan qoldanysta bolǵan qural-jabdyqtar men áskerı tehnıkalar jóndeýden ótkizilip, jańǵyrtyldy. Tar­qata aıtar bolsaq, Qurlyqtaǵy áskerler úshin brondalǵan mashınalar men brondy transporterler, zamanaýı radıoelektrondy barlaý tehnıkalary, raketalyq-artıllerııa qarý-jaraǵy, aýyr oq atý júıeleri, uıaly baılanys keshenderi, radıasııalyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qaterlerden qor­ǵaıtyn otan­dyq mashınalar, janar-jaǵar­maı tasymaldaıtyn tehnıkalar, dalalyq gos­pıtaldar alyndy. Al Áýe qorǵanys kúshteri 4++ Sý-30SM zamanaýı joıǵysh ushaq­tarmen, óz sanatyndaǵy eń tań­daýly S-295 áskerı-kóliktik jáne oqý-jattyǵýǵa arnalǵan Zlin ushaqtarymen, ES-145, Mı-171Sh tikushaqtarymen, Mı-35M áskerı-kólik­tik tik­ushaq­tarymen tolyq­ty­ryl­dy. Áýe shabýylyna qarsy qor­ǵanys júıesiniń tehnıka­lyq parki jańartyldy. Áýe keńistigi shekaralaryn qorǵaý úshin S-300PS, S-200, S-125 zenıt­tik-raketalyq jáne otan­dyq «Nur» radıoteh­nıkalyq keshenderi ornatyldy.

Barshaǵa belgili, Qazaqstanǵa Kas­pııdiń teńiz shekarasynyń eń uzyn bóligi tıesili. Ony yj­daǵat­­tylyq­pen qorǵaý maqsa­tynda Áskerı-teńiz kúshteri qu­rylǵan. Qazirgi tańda eli­mizde áske­­rı mańyzy zor korablder men kemelerdi shyǵarý jol­ǵa qo­ıylǵan. Máselen, Oral qala­­syn­­daǵy «Zenıt» zaýyty eli­miz­diń teńiz­­degi shekaralaryn kúzetý úshin búgin­­ge deıin 25-ten astam korabl men keme shyǵar­dy. Olar búginde el ıgi­ligi úshin joǵary deńgeıde qyz­met kór­­setýde. Munyń barlyǵy Qarý­ly Kúsh­teri­mizdiń zama­naýı qarý-jaraq­pen jáne áskerı teh­nıkamen jabdyq­tal­ǵanyn aıǵaqtaıdy.
Negizinde elimizdiń Qarýly Kúsh­teri táýelsizdik jyldarynda óz deń­geıinde qalyptasty degenimizben, ony odan ári ýaqyt talabyna saı jetil­dire túsý isi toqtamaıdy. Son­dyq­tan el áskeriniń aldyna Prezıdent – Qarý­ly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas Qol­bas­shysy úlken mindetter qo­ıyp otyr. Bul mindetter áske­rı jos­par­laý jú­ıesin jetil­dirý­ge, memle­ket­tik jáne áskerı bas­qarýdy ortalyq­­tan­dyrý, raketalyq yqtımal shabýyl­dar­dyń aldyn alý júıesin damytýdy jal­ǵas­­tyrý, kıberqaýip­siz­dik salasy­nyń múm­kindigin kúsheıtý, avtomat­tan­dy­ryl­ǵan basqarý júıe­lerine Qarýly Kúsh­­ter­degi áskerler, qarý-jaraq pen res­ýrs­­­tardy engizý­di ilgeri­­letý jáne basqa ózekti jaǵdaıat­tar­ǵa baǵyttalǵan.

Qazirgi tańda Qarýly Kúsh­­­­teri­mizdiń halyqara­lyq reıtıng­tegi jaǵdaıy jyl­dan-jylǵa ońala túskeni jasyryn emes. Global Firepower uıy­mynyń reıtıngi boıynsha 2017 jyly bizdiń áskerimiz álemdegi barlyq áskerler arasynda 53-orynnan tabyldy. Biraq buǵan toq­meıil­sýge áste bolmaıdy. О́ıt­keni áskerimizdi jahandyq syn-qaterler men ózgeristerdi eskere otyryp jetildire túsý jumysyn úzdik­siz júrgizý – ýaqyt talaby. 
Qoryta aıtqanda, Qarýly Kúsh­teri­mizdi odan ári damytý, zaman suranysyna saı jetil­dirý, áskerı daıyndyqty arttyrý, sondaı-aq jahandyq qaýip­sizdikti nyǵaıtýǵa atsalysý úshin múmkindikterdi ulǵaıtý kún tár­tibinen túspek emes. 

Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»