Otanyna adal jaýynger Ospanovtyń ot ornynda qalǵan uly Aqyn, nemeresi Marat pen qyzy Nadejdadan týǵan jıeni Venera Reseıdegi baýyrlastar zıratynda jatqan áke rýhyna taıaýda taǵzym ete bardy. Qala kúni men aýdandy fashıst basqynshylarynyń sheńgelinen azat etý kúnine oraılastyrylǵan sharada Brıansk oblysynyń Zlynkov aýdanynyń turǵyndary Marat Ospanovtyń atasynyń soǵysqa deıingi taǵdyry men qaza bolǵan jerin qalaı izdegeni týraly áńgimesin iltıpatpen tyńdady. Bul keıinnen joǵalǵan jaýynger jóninde atalǵan aýdannyń «Znamıa» gazetinde jaryq kórgen «Muqash Ospanov: ata, áke, muǵalim jáne jaýynger» atty maqalaǵa arqaý boldy.
Iá, týǵan tútininen jyraqta, bógde jerde, qan maıdanda sheıit bolǵan erlerdiń rýhy árdaıym bıik. Baıtaq Reseıde, Ýkraınada, Belorýssııada, Baltyq jaǵalaýynda nemese Keńes jaýyngerleri azat etken Shyǵys Eýropa elderinde bolsyn, olar beıbit ómir úshin qolǵa qarý aldy, jan aıamaı shaıqasty, qurban boldy. «Er esimi – el esinde», «Eshkim de eshqashan umytylmaıdy» degen sııaqty túrli taqtalarǵa, eskertkishterge, memorıaldarǵa tańbalanǵan sóılemder sol otty jyldarǵa taǵzymsóz bolyp erliktiń týyn jelbirete bereri anyq.
Qazaq elinen kelgen qonaqtardy aýdan basshysy A.Grıshenko, aýdandyq bilim bóliminiń basshysy A.Makarenko, Zlynka qalasyndaǵy mektep dırektorlary qurmetpen qarsy aldy. Baýyrlastar zıratyndaǵy saltanatty sharada qala mektepteriniń jas ulandarynan quralǵan qurmetti qaraýyl sap túzep, qala qonaqtary men muǵalimderi, ardagerler, tyl eńbekkerleri jınaldy. Jergilikti basshylardyń jan tebirenterlik sózinen soń aǵa leıtenant Muqash Ospanovtyń uly Aqyn jáne nemereleri Marat pen Venera áke esimi jazylǵan eskertkishke gúl shoqtaryn qoıyp, maıdannan qaıtpaǵan erlerdi únsizdikpen eske alysty. Al jas ulandar beıbitshilik úshin jan qıǵan jaýyngerler rýhynyń qurmetine áýege úsh dúrkin oq atty.
Osyǵan deıin Ospanovtyń sońynda qalǵan otbasy otaǵasynyń qaı jerde jerlengenin, tipti qalaı qaza tapqanyn bilmeı kelgen edi. Reseı Federasııasy Ortalyq arhıvi arqyly olar atalarynyń 1943 jyldyń 3 qarashasynda qaza tapqanyn hám jerlengen jerin anyqtady. Osylaısha, buǵan deıin belgisiz soldat bolyp kelgen Muqash Ospanov týraly derekter 72 jyldan keıin málim bolyp otyr. Árıne áke beınesin jadynda mápelep kelgen kez kelgen perzent aǵyl-tegil kóz jasyn tókkisi, zaryǵyn basqysy, áke rýhyna taǵzym etkisi keledi. Baba rýhy baıyz tapqan baýyrlastar zıratyna baryp, perzenttik paryzdy óteýge bel baılaǵan jaýyngerdiń balalary oıdaǵylary oryndalǵanyna bir sát jylady da, kúldi de, alaı-túleı san sezimdi ótkerdi. «Eshten kesh jaqsy» degen osy bolsa kerek.
«Ákemdi tapqanyma sener-senbesimdi bilmedim. Tipti júzin bilmesem de qatty tolqydym. Ol 1941 jyly maıdanǵa attanǵanda bar-joǵy 3 jasta edim. Anamyz qolyndaǵy 4 balasymen qaldy, oǵan óte aýyr boldy. Úıge «habar-osharsyz ketti» degen jazýy bar qaraly qaǵaz kelgende anamnyń qalaı jylaǵany esimde. Mine, uzaq jyldan keıin Zlynka qalalyq qorymynyń ishinen baýyrlastar zıratyn izdep keldik. Qorshaýy alasa, janynda ásem qaıyńdar boı túzegen, gúlder egilgen eken. Eskertkish taqtada ondaǵan esim jazylypty, endi ákemniń esimi de jazyldy. Onyń rýhymen sóıleskendeı boldym, týǵandarym ońasha qalýyma múmkindik berdi, bar sherimdi tarqattym. Onsyz qalaı ómir súrgenimizdi, soǵys ýaqytynda qandaı qıyndyq bolǵanyn, sýyqqa tońǵanymyzdy, ashtyqty... Qazir qalaı ómir súrip jatqanymyzdy da aıttym. Ákesiz óssek te, ákemizdiń batyr bolǵanyna shúbámiz bolǵan joq. Ol 1941 jyly qazirgi Astana, burynǵy Aqmola qalasynda qurylǵan 387-atqyshtar dıvızııasynyń 471 jeke medıko-sanıtarlyq batalonynyń polıtrýgi retinde maıdanǵa attanǵan bolatyn», deıdi búginde seksenniń seńgirine aıaq basqaly turǵan Aqyn Muqashuly.
Otbasy Muqash Ospanovtyń áskerı taǵdyry jaıly múlde habarsyz bolǵanyn aıttyq. Áskerı-medısınalyq arhıvtiń deregi boıynsha, polıtrýk Muqash Ospanov 1943 jyly 3 qarashada sol aıaǵynyń mına jaryqshaǵynan jaralanýynyń saldarynan bolǵan juqpaly sepsıs pen ıshemııalyq asqynýdan qaıtys bolǵan eken. О́kinishtisi, maıdanǵa shyǵaryp salǵannan keıingi sonshalyq sarǵaıǵan jyldar ishinde jaýyngerdiń tútinin tútetip, shańyraǵyn qulatpaı ustaǵan jary Altynjan, balalary Roza, Nadejda, Ýran áke taǵdyryn bilmesten dúnıeden ótti. Osy jyldar ishinde olar jary men ákeleriniń maqtan tutar azamat bolǵanyna sense de, «iz-túzsiz ketti» degen japsyrmamen ómir súrdi. Bul soǵys aıaqtalǵannan keıingi jyldary da «opasyzdyq pen qashqyndyqqa» balanatyn aýyr sóz-tuǵyn. Maıdangerlerge qurmet kórsetilgende kórshileri týǵan-týystarynyń erlikterin maqtan tutyp jatsa, áke taǵdyrynyń belgisizdigi bulardyń aýzyn býatyn. Álbette, habar-osharsyz ketkenderdiń otbasylary myńdap sanalady. Olar da bul kúıdi talaı bastan keshken bolar, sirá...
Arhıvten tabylǵan qujattarǵa súıensek, Muqash Ospanov 1903 jyly dúnıege kelgen eken. Ata-anasynan erte aırylǵanymyn 1917-1920 jyldary Semeıdiń tatar prıhodskoe ýchılıshesinde jáne keshki pedtehnıkýmda oqyp bilim alady. 17 jasynda aýyl mektebinde muǵalim bolyp jumys isteı bastaıdy. 1924 jyly M.Ospanovqa Semeıdegi bastaýysh mektepti basqarý senip tapsyrylady. 1931 jyly saýatsyzdyqty joıý maqsatynda Qaraǵandy qalasyna jiberildi. Qaraǵandy ol kezde Semeı gýbernııasyna qaraıtyn. 1938 jylǵa deıin Qaraǵandy qalalyq halyqtyq bilim bólimine jetekshilik etip, 1939 jyldan bastap maıdanǵa attanǵanǵa deıin Qaraǵandy oblysyndaǵy BKP (b) Lenın aýdandyq komıtetiniń uıymdastyrý-ınspektorlyq bóliminiń meńgerýshisi qyzmetinde boldy. Árıne Keńes ókimeti endi ornap jatqandyqtan aǵartý salasynyń ahýaly ol jyldary óte kúrdeli bolǵany belgili. Ásirese muǵalimder men basqa da ıntellıgensııa ókilderiniń kózqarasyna baılanysty qýdalaýlar, jazyqsyz japa shegýge soqtyratyn jaǵdaılar jıi bolyp jatqan kezde pedagogıka salasyndaǵy tabandy eńbegimen M.Ospanov ózine tapsyrylǵan jumysty abyroımen atqara bildi. Semeı jáne Qaraǵandy qalalyq keńesteriniń halyq depýtaty, Semeı gýbernııasy sotynyń halyq qosshy bıi, IV Búkilqazaqstandyq aǵartý qyzmetkerleri seziniń delegaty, I Búkilqazaqstandyq mádenı qurylys qyzmetkerleri seziniń delegaty bolyp saılandy. «Ornynda bar ońalar» degen. Búginde Muqashtyń sońynda qalǵan 4 baladan 12 nemere, 27 shóbere órbip, irgeli áýletke aınaldy.
– Biz úshin atamyzdyń adaldyǵyn áıgileý óte mańyzdy edi. Bálkim bul da osy jyldar boıy bizge kúsh-qýat bergen bolar, – deıdi nemeresi, zapastaǵy ádilet polkovnıgi Marat Ospanov. Ol áskerı prokýratýra garnızonynda tergeýshiden bastap Qazaqstan Respýblıkasy áskerı prokýrorynyń orynbasarlyǵyna deıingi abyroıly joldy ótti. Qorǵanys jáne Ádilet mınıstrlikterinde túrli jetekshi laýazymda bolyp, densaýlyǵyna baılanysty zapasqa shyqty. Aǵasy Oral da ótken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń sońynda áke jolyn jalǵap, Qazaq pedagogıkalyq ınstıtýtyna oqýǵa túsken bolatyn. Uzaq jyldar boıy muǵalim, balalar úıiniń meńgerýshisi jáne birneshe mekteptiń dırektory bolyp eńbek etken Oral «Joǵary sanatty muǵalim», «Qazaqstan Respýblıkasy aǵartý salasynyń úzdigi» atandy. Toqsanynshy jyldardyń toqyraýynda aýyl sharýashylyǵyna aýysyp, búginde sharýa qojalyǵyn dóńgeletip otyr.
Muqash Ospanovtyń áskerı qyzmeti týraly tolymdy aqparatqa qol jetkizý urpaǵy úshin de qıynǵa tústi. Qujattardyń kóbi áskerı bólimsheler men urys joldary týraly aqparattyń qupııalyǵyna baılanysty múldem jabyq boldy. Sońǵy jyldary osy keleńsizdiktiń kóbesi sál de bolsa sógilgendeı. Ásirese Uly Otan soǵysy jyldarynda qaza tapqan nemese hat-habarsyz ketken maıdangerler týraly aqparattar jınaqtalǵan «Memorıal» kompıýterlik bankiniń qurylýy men memleket tarapynan da qoldaý kórsetilip otyrǵany talaı sarǵaıǵan úmitterdiń otyn jaqty. Osy oraıda 48-Armııanyń 31 jeke avtomobıldi-sanıtarlyq rotasynyń áskerı komıssary, aǵa leıtenant Muqash Ospanovtyń da deregi tolyǵa túsýine atalǵan ortalyq járdemdesip, onyń ári qaraı indete naqtylanýyna Brıansk oblysy Novozybkov aýdanaralyq áskerı komıssarıatynyń qosqan úlesi zor ekenin de aıta ketken lázim.
Iá, qara jer qushaǵyna alǵan áli qanshama belgisiz jaýynger bar deseńizshi!.. Soǵystyń jazylmas qasireti de sonda emes pe?!
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
