Qazaqtyń birtýar qyzy – Látıpa Muńaıtpasqyzy

Ákesi Muńaıtpas Ándi­jandaǵy «Keńtúp» aýylynda bolys bolǵan kisi. Ol óz zamanynyń ozyq oıly azamaty retinde aýylynda «Han» mektebin ashqan. Látıpa osy mektepte bilim alyp ósedi. Bul HH ǵasyrdyń basy bolatyn. Sol mektepke sabaq berýge osy óńirde týyp-ósken, parsy, arab, shaǵataı sııaqty kóptegen tildi meńgergen, parasatty, oıly, ótkir kózdi jigit Qońyrqoja muǵalim bolyp ornalasady. Latıpa men Qońyrqoja osylaısha tanysyp, tabysady. Alaıda áleýmettik jaǵdaılary ara­syndaǵy aıyrmashylyqqa baılanysty eki jastyń qosylýyna áke tarapynan qarsylyq týyndap, ekeýi elden ketýge májbúr bolady. Olardyń osylaı ketýine Látıpanyń týǵan aǵasy Ser­áli kómektesip, basqa ýezge baryp, jumysqa ornalasady. Ol kisi de etnograf, ǵalym, qaıratker bolǵan. О́nerli áýlettiń qos shynary osylaısha ómir joldaryn bastaǵan edi. Qos ǵashyq Orta Azııany túgeldeı der­­lik sharlap shyǵady. Úl­ken uldary Qojahmet Qy­­zyl­ordada, Qulahmet Túr­kistanda, Nurahmet Shym­kentte, Sultanahmet Jam­bylda dúnıege keledi. Soǵan qaramastan Látıpa Tashkenttegi qazaq pedagogıkalyq ýchılıshesine túsip, kórkemónerpazdar úıirmesine qatysady. Úıirme músheleriniń kúshimen 1921 jyly «Shyǵys keshteri» oıyn-saýyq baǵdarlamasy boıynsha ázirlengen «Birjan – Sara» spektaklinde Sara­nyń rólin somdaıdy. Lá­tıpanyń sýretshilik she­berligi 1925-1926 jyldary qazaq drama teatrynda, 1936-1958 jyldary Abaı atyndaǵy memlekettik opera jáne balet teatrynda eńbek etip júrgen kezinde erekshe kózge túsedi. 1936 jyly Máskeý qalasynda ótken qazaq ádebıeti men óneriniń alǵashqy onkúndigine, sonda qoıylǵan qazaq operalary kıimderiniń avtory retinde qatysady. Lá­tıpa Qojyqovanyń shyǵar­mashylyǵy alýan qyrly bolatyn. О́miriniń sońǵy jyl­dary ol qazaq oıý-órnek óne­riniń folklorlyq qo­ryn jasaýǵa belsene aralasty. 1958 jyly KSRO Halyq sharýashylyǵy jetistikteriniń kórmesinde onyń qolynan shyqqan kıiz úı ádemiligimen kóz tar­typ, oryndaýshylyq she­berligimen kelýshilerdiń nazaryn ózine aýdardy. Látıpa Muńaıtpasqyzynyń memleket tapsyrysymen tikken kostıými AQSh-tyń otyz ekin­shi prezıdenti bolǵan Fran­klın Rýzveltke syıǵa tartylǵan. Ol qazir Qurama Shtattardaǵy Rýzvelt mý­zeıinde tur. Látıpa – júz­den asa órnektik týyndylardyn avtory. Qazir onyń jumystary Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Almaty, Býdapesht, Vashıngton mý­zeılerinde saqtaýly. L.Qo­jyqovanyń dúnıege ákelip, tárbıelep ósirgen uldary da elimizdiń kórnekti óner qaı­ratkerleri: Qojah­met – qazaq beıneleý óne­rinde jańa janrdy qalyp­tastyrǵan kásibı grafık sýretshi, Qulahmet – qa­zaq­tan shyqqan tuńǵysh tea­t­r jáne kıno sýretshisi, Qaz KSR eńbek sińirgen óner qaı­ratkeri, Nurahmet – mú­sinshi-monýmentalıst, Sultanahmet – Qaz KSR eńbek sińirgen óner qaıratkeri, qazaq kınematografııasynyń altyn juldyzy «Qyz Jibek» fılminiń bas rejısseri. Eri Qońyrqoja Qojyqov – bilimniń, mádenıettiń jáne qoǵam ómiriniń damýyna zor úles qosqan kórnekti ǵa­lym, aǵartýshy jáne qo­ǵam qaıratkeri. Osyndaı týma talant óner ólkesinde ózindik qoltańbalary qal­ǵan Qojyqovtar qazaq tarıhynda tańbaly orny bar áýlet. Osy oraıda Látıpa Muńaıtpasqyzyn eske alý, qurmetteý, eńbegin nasıhattaý maqsatynda Kórkemsýret galereıasynda «Qojyqovtar qoltańbasy» atty kórmesi ótkizildi. Atalmysh sha­ra elordamyz Astana qala­sy­­nyń 20 jyldyǵy jáne Qy­zylorda qalasynyń 200 jyldyǵyna oraı uıym­dastyryldy. Kórmege Qu­lah­met Qojyqovtyń qyzy Sáýle Qulahmetqyzynyń qorynda saqtalǵan týyndylar, Qojahmet pen Qulahmet Qojyqovtardyń qazaq kı­nofılmderine arnaıy sa­lynǵan eskızderi, dekorasııa men sahnalyq kıimderge salynǵan oıý-órnek túrleri, qazaq bolmysy men salt-dástúrin kórsetetin kartınalar qoıyldy. Qazaqtyń osyndaı birtýar qyzynyń ómiri saǵymdaı bolyp ushyp ketti desek te, artynda sansyz izgilikke toly ásem de ádemi iz qaldy.

Nursulý KÚZEMBAEVA,

Qyzylorda oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri

Qyzylorda oblysy