Jumys berýshige sýbsıdııa tólenedi
О́tken jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy-2020» baǵdarlamasy aıasynda osy kóshti júzege asyrýǵa bas-aıaǵy 85 mlrd teńge bólingeni belgili. Onyń 45 mlrd teńgesi respýblıkalyq bıýdjetten qaralyp, qalǵany jergilikti bıýdjetterdiń úlesine tıdi. Endi qyrýar qarjy jumsalyp, atqarylǵan jumystardyń bir parasyn jekelegen oblystardyń mysalymen keltireıik.
Ońtústik Qazaqstan oblysynan atalǵan baǵdarlama boıynsha 347 otbasy nemese 1400-ge jýyq adam soltústik óńirlerge qonys aýdarǵan. Bıylǵy meje – 665 otbasyn kóshirý. Oblys ákiminiń orynbasary Berik Sadyrdyń málimdeýinshe, soltústikke qonystanýǵa nıetti otbasylardyń ókilderi aldyn ala bolashaq aýyldaryna baryp, turmystyq jaǵdaıy, jumys oryndarynyń jaıy men turǵyn úı máselelerin óz kózderimen kórmek.
Tıisinshe bir ǵana Soltústik Qazaqstan oblysy da ótken jylǵy kórsetkishterin eki eselep, bıyl 600 otbasyn qabyldaýǵa daıyn otyr. Qyzyljar óńirine arnaıy baǵdarlama sheńberinde keletin árbir adamǵa belgilengen tártip boıynsha 35 aılyq eseptik kórsetkish kólemindegi járdemaqy beriledi. Atalǵan oblys basshysynyń orynbasary Madııar Qojahmettiń aıtýyna qaraǵanda, qonys aýdarýshylardyń basyna baspana berilip, aldyna mal salynyp, eńbekke aralastyrýdyń amaldary barynsha yjdaǵattylyqpen atqarylady. Onyń ústine, jergilikti jumys berýshilerdi yntalandyrý maqsatynda sharýashylyq qurylymyna kemi bes adamdy jumysqa alǵandyǵy úshin sýbsıdııa tóleý kózdelgen.
Osy atalǵan jeńildikterge qaramastan barǵan jaǵyn jersinbeı ketip jatqandar da bar. Biraq M.Qojahmet olardyń úlesi 10 paıyzdan aspaıtyndyǵyn jáne kóbi aýa raıynyń jaqpaýy, jumys tártibine qanaǵattanbaý sııaqty jeke basynyń máselelerine baılanysty keri oralǵandaryn aıtyp otyr. Jergilikti bılik kóshken eldi turaqtandyrý boıynsha birqatar jumystardy qolǵa alǵan.
Jón delik. Al týǵan ólkesine oralǵan azamattardyń kelý puly, turǵyn úı men ózge de turmystyq shyǵyndary ótelgen bıýdjet qarjysy qalaı keri qaıtarylmaq? Bul máselege baılanysty da ázirge kelispeýshilik joq eken. Eńbek kelisiminde qaralǵan kemi 3 jyl turý sharty buzylǵan jaǵdaıdaǵy ister ázirge sotqa jetpeı, medıasııalyq jolmen sheshilip jatqanǵa uqsaıdy. Aǵaıynnyń azary bolsa da, bezeri bolmas, turmys jaǵdaıy ózgergen qandastarymyz qarjyny memleketke ýaqtyly qaıtaryp keledi. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń málimetterine qaraǵanda, bıyl atalǵan baǵdarlama boıynsha ońtústik óńirlerden 1706 otbasy nemese 7119 adam kóshirý josparlanǵan.
Turǵylyqty halyqtyń turaqtylyǵyna syn bar
Moıyndaý kerek, bul baǵdarlamanyń astary tereńde. Shekaraǵa jaqyn oblystarda, tipti memleketaralyq beldeýge jaqyn eldi mekenderdegi halyq sany sońǵy jyldary azaıyp barady. Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystarynda mektep bitirýshi jastar Reseıdiń oqý oryndaryna yntyǵyp turady. Birer mysal. О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha tek Qyzyljar óńiriniń halqy 5,5 adamǵa, al shyǵysqazaqstandyqtar 14 myń adamǵa kemigen.
Jalpy, halyqty turaqtandyrýdyń joly kóp. Eger jergilikti atqarýshy organdar «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasyn» utymdy paıdalana bilse, halyqty turaqtandyrýdy ońaı sheshýge bolar edi. Al jumys oryndarynyń azdyǵy da jaıly turmys izdegen jurtshylyqtyń qıyndyqtarǵa tap bolyp, taýy shaǵylýyna negizgi sebep bolatyny aıtpasa da túsinikti.
Osy oraıda, Soltústik Qazaqstan óńirindegi ahýalǵa qaıtadan toqtala keteıik. 2013-2018 jyldar aralyǵynda óńirden jalpy kóship ketkender sany 26 myńǵa jýyqtaıdy. Halyqtyń kóbi oblys ortalyǵy men Astana tárizdi iri shaharlarǵa tańdaý jasaǵan. Alaıda, oblys ákiminiń orynbasary M.Qojahmet aldymen aýyldyq eldi meken halqynyń azaıyp ketkendigin jetkizdi.
Bunyń sebebi belgili jáne aldyn alýdyń joldary da qarastyrylǵan. Mysaly, soltústiktiń egis alqaptarynda josyp júrgen zamanaýı traktor, kombaındar men alyp keshender adam kúshin qajet etpeıdi. Bir adam birneshe satydaǵy jumysty qadaǵalap, avtomatty júıege adamnyń aralasýyn azaıtty. Bundaı ári qaýipke, ári jetistikke balanatyn ózgerister jaıynda búgin ǵana aıtylyp júrgen joq. Ony ýaqytynda eskermesek, qoldy mezgilinen kesh sermeıtinimiz anyq.
Biraq jergilikti basshylyq aýyl sharýashylyǵyn ártaraptandyrý arqyly qosymsha jumys oryndaryn izdestirip jatyr. Dástúrli eginshilikpen qatar, mal sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alyp, aýyldyqtardy jumyspen qamtýdyń derbes jolyn tańdaǵan. О́tken jyldyń ózinde Qyzyljar aımaǵynda jańadan 13 myń jumys orny ashylǵanymen, bul áli de azdyq etedi.
Ortaq másele, ortaq qıyndyqtarmen soltústik oblystar birlese kúresýge daıyndyq júrgizip kórmek. Al Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstriniń orynbasary Nurjan Áltaevtyń aıtýynsha, soltústikke kóshken azamattardyń tek 30 paıyzy ǵana jumyspen qamtylady jáne bul – zańdylyq. О́ıtkeni, bul bala-shaǵa, otbasyndaǵy zeınetkerlerdi esepke almaǵandaǵy naqty kórsetkish bolyp otyr.
Aldarqatýǵa kónbeıtin máseleler
Baǵdarlama bastalǵaly erikti túrde qonys aýdarǵan adamnyń barlyǵy birdeı jumyspen qamtylmaýynyń statıstıkalyq zańdylyǵyn aıttyq. Eńbekke jaramdylary qol qýsyryp otyrǵan joq jáne jumys kúshine suranys ta kemimeıdi. Máselen, ótken jyly Shyǵys Qazaqstan oblysyna qonys aýdarǵan 128 otbasyndaǵy 357 adamynan eńbek jasyndaǵylarynyń 75 paıyzy jumyspen qamtylǵan.
Oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalardy úılestirý basqarmasynyń basshysy Elena Starenkovanyń málimdeýinshe, kóship kelýshilerdi jumys kúshi tapshy Rıdder qalasy men Shemonaıha aýdanyna qonystandyrý baǵdarlamasy jasalǵan. Sonymen qatar ońtústik óńirlerge arnaıy top attandyrylyp, jergilikti turǵyndardy shyǵystaǵy jaıly turmystyń múmkindikterimen tanystyryp keledi.
Jergilikti turǵyndardyń da turaqtap qalýyn qamtamasyz etý úshin de jastarǵa arnalǵan tyń baǵdarlamalar qolǵa alynyp, olardy elde qaldyrýdyń amaldary jasalýda. Sonyń nátıjesinde ótken jyly alys-jaqyn shetelderdiń oqý oryndaryna ketý kórsetkishi eki esege azaıǵan.
Saıyp kelgende, turaqtylyq pen tepe-teńdikti qalyptastyratyn baǵdarlama boıynsha ár óńirdiń basymdylyqtary da, kemshilikteri de bar. Al jumys oryndaryn ashyp, turǵylyqty halyqtyń turmystyq qıyndyqtaryn sheshýge baǵyttalǵan baǵdarlamalar odan da kóp. Demek, ońtústikten bastaý alǵan ishki kóshtiń baǵytyn baǵdarlap, jaıly jaǵdaı jasaý erekshe kózqarasty talap etedi.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
