Soltústik Qazaqstan oblysy: astyqty aımaq ajary

Ekonomıkanyń jańa draıveri

«Agrarlyq sektor ekonomı­ka­nyń jańa draıverine aına­lýy kerek». Elbasynyń «Qazaq­stan­nyń úshinshi jań­ǵy­rýy: ja­handyq básekege qa­bi­let­tilik» Joldaýynda qoı­ǵan osy talaby Soltústik Qazaq­s­tan oblysyna tikeleı qatys­ty. Astyqty ólkede basty salmaq dıqandar qaýymyna túsetini aıtpasa da túsinikti. Onyń ústine el rı­zy­ǵynyń úshten biri óńirde ón­di­riletinin, turǵyndardyń 56 paıyzdan astamy eldi mekenderde turatynyn, ekonomıkalyq bel­sendi adamdardyń negizgi bóligi agroónerkásip kesheninde eńbek etetinin eskersek, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýdiń, eksporttyq belsendiliktiń ma­ńy­zy arta túspek. Qumar Irge­baıuly Elbasy senip tapsyrǵan qyz­metke bel sheshe kirisisimen jedel qolǵa alǵan sharalarynyń biri astyq óndirisin ártarap­tan­­dyrýǵa, jerdi tıimdi paı­dalanýǵa, eginshilik máde­nı­etin jetildirýge baǵyt­tal­dy. Ákim­­diktiń alǵashqy otyrys­ta­­rynyń biri jemqorlyqqa beıim sala – jer qatynastary máselesine arnalýy, jer bólýdi tum­shalap ustaıtyn vedomstvo jetekshileri men aýdan ákim­deriniń ótkir synǵa alynýy se­bepsiz emes edi. Alpaýyt fırma­lar ondaǵan myń gektar jer telimderin ıelikke alǵanmen, du­rys ıgermegendikten ónimdilik tómendep ketken. Salyqty az tólegendikten, eńbekaqyny ýa­qytyly bermegendikten ju­mys­­shylarǵa jasalatyn áleý­met­tik jaǵdaıdy sóz etýdiń ózi artyq. Halyqtyń basty baı­ly­ǵy taran-tarajǵa túspeýi, ádi­lettilikpen bólinýi qatań talap etilgen. Meniń jumysymnyń basty qaǵıdaty – ashyqtyq, qoljetimdilik. Saýaldarǵa barynsha naqty, túsinikti jaýap bersek, qordalanǵan problemalardy mezgilimen sheshsek, adamdardyń jergilikti bılikke degen senimi nyǵaıa túsedi, degen edi sonda. 

Aýyldyq okrýgterge ilese barǵan bir issapar da este qalypty. Mamlıýt aýdanyn­da agroqurylym jetek­shi­le­ri­men ótken kezdesý búkpesiz suh­bat túrinde órbip, óńdeý men eksporttyń ózektiligi ashyq tal­qylanǵan. 2016 jyly bı­daı­­dyń – 10, súttiń – 49, ettiń 20 paıyzy ǵana óńdelgen. О́n­di­­rilgen ónimniń bar-joǵy úsh paı­yzy ǵana shetelderge shy­ǵa­rylǵan. 5 mıllıon tonnadan astam astyq jınalsa da, tartylǵan un 363 myń tonna ǵana bolǵan. Aýylsharýashylyq ká­siporyndarynyń kredı­tor­lyq bereshegi 600 mıllıard teńgeni quraǵan. Qıt etse kiná­ni aýa raıyna arta salatyn syl­taýdy doǵarý kerek. Olaı bolsa, bir-birimen kórshi orna­las­qan sharýashylyqtardyń tú­s­im­diligi nege árqıly? Demek, jer­di paıdalanýda masyldyq, tu­ty­nýshylyq kózqaras áli basym degen sóz. О́ńirde jerdiń 70 paıyzyna qojalyq etetin 511 agroqurylymnyń 106-sy ǵa­na tabysty jumys isteıdi. Má­­sele, ozyq tehnologııalardy qol­danýǵa, joǵary surypty tu­qym­ sebýge, tyńaıtqyshty der ke­zinde sińirýge kelip tire­le­di. О́si­riletin bıdaıdyń 40 paıyzy 4-5 sanatty. Elıtaly tu­qym jetkiliksiz. Otandyq óndi­rý­shilerge memleket tarapy­nan jasalyp jatqan qam­qor­lyq­tar­ǵa ispen jaýap berýge tı­ispiz, dep máseleni tótesinen qoıǵan.

Sodan bergi aralyqta qoldaǵy múm­kindikter men ishki-syrtqy re­zervterdi utymdy izdestirýdiń ońtaıly baǵyt-nusqaýlaryn usyna otyryp talap qoıýdyń, jaýapkershilik júkteýdiń, qatań baqylaýdyń arqasynda jaǵd­aıdyń kóp ózgergenin, astyq ósi­rip, tórt túlik baqqannyń yry­sy artyp, nesibesi túgel­de­netinin búgingi tájirıbe anyq baıqatyp otyr. Byltyr maıly jáne burshaqty daqyldar kólemi 712 myń gektarǵa deıin kóbeıtilip, respýblıka boıynsha 30 paıyzdy qurasa, bıyl bir mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıtylmaq. Sóıtip jalpy ónim kólemi qosymsha 60-70 mıllıard teńgege eselene túsedi. Eksportqa alǵashqy et ónimderi jó­neltildi. Jyl aıaǵyna deıin onyń kólemi 1500 tonnaǵa jet­kizilmek. 

Alda ulan-ǵaıyr mindetter tur. 32,2 mıllıard teńgege 1310 jańa tehnıka birligi satyp alynyp, mashına-traktor parki aıtarlyqtaı jańarady. 7 zamanaýı sút kesheni salynyp, jobalyq qýattylyǵy 10 myń tonnaǵa jetedi. Qaıta óńdeýdiń jol kartasy aıasynda 35 mıllıard teńgeniń 19 ın­ves­tısııalyq jobasy iske qo­­sy­lyp, jarty myń adam tu­raq­ty jumysqa ornalasady. Et pen jumyrtqa óndirýdi – 2, sút­ti 3 paıyzǵa arttyrý talaby qoı­y­lyp, aýylsharýashylyq koope­ra­tıvteri qozǵalysyna bas­ym­dyq berý kózdelgen.

Qurylys ındýstrııasyna batyl betburys

Turǵyndardy baspanamen qamtý Prezıdent belgilep bergen jalpyulttyq sıpattaǵy mindetter men basym baǵyttar bolyp tabylady. Ákim erekshe nazarǵa alǵan salanyń biri osy qurylys ındýstrııasy. Oblysta 20 myńǵa jýyq adam páter kezeginde tursa, 13 myńdaıy qalalyqtar. 2016 jyly 160 myń, 2017jyly 200 myń sharshy metr turǵyn úı turǵyzylsa, bıyl buryn-sońdy bolmaǵan asý baǵyndyrylmaq. Iаǵnı kemi 230 myń sharshy metr turǵyn úı salynyp, óz kezegin saryla kútken jan­dar jaıly páterlerge qo­nystanady. «Nurly jol», «Ná­tıjeli jumyspen qamtý já­ne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamalary ar­qy­ly 19 turǵyn úı (1463 pá­ter) paı­dalanýǵa berildi. Áleý­met­tik ja­ǵynan áljýaz toptar 400 pá­ter­ge ıe boldy. Nysan­dar­dyń syrtqy kelbetine erekshe mán berińizder. Arzan, sapasyz ma­terıaldardy japsyra sal­ma­ńyz­dar. Shahar syrttan ke­le­tin meımandar men ınvestorlar úshin jaqsy áser qaldyrýy kerek, degen edi qala qurylysy keńesiniń otyrysynda. 

Jyl ótken saıyn Petropavl qalasy gúldenip keledi. Qysqa merz­im ishinde «Bereke», «Iýbı­leı­nyı», «Jas órken» sha­ǵyn aýdandary sap túzep, 1768 páterli 24 kóp qabatty turǵyn úı boı kóterdi. Magıstraldy-ınjenerlik jeliler tartýǵa 4,1 mıllıard teńge baǵyttaldy. Jy­lý­men, sýmen jabdyqtaý, ká­rizdik júıeler qurylysynyń keshendi jobalary júzege asyryldy. «Jas órken» shaǵyn aýdany jaıly sóz bólek. Bul aımaqta 2700 páterli turǵyn úı,   ondaǵan áleýmettik-turmystyq, sporttyq, mádenı nysandar boı kóterýde. Q.Aqsa­qalovtyń bastamasymen turǵyn úı qurylysyn jańǵyrtý baǵdar­lamasy qabyldanyp, qala jos­pa­ryna birqatar túzetýler engizilgende bekitilgen nus­qadan aýytqymaý, eski ǵıma­rat­­tardyń qasbetin jańartý, sáý­let­kerlik áınekpen, kera­mı­kalyq mármártaspen kóm­ke­rý, basty jol-kólik aınal­ma­syna Qojabergen jyraý­dyń eskertkishin ornatý, gúlzar­lar­men kórkeıtý, aspaly shamdar qoıý talaptaryn qatań saqtaý atap ótilgen. «Solnechnyı» kentinde 2094 jer telimi bólinip, biryńǵaı sáýletkerlik úlgidegi 973 jekemenshik baspana salý bastalyp ketti.

Qazaqstan jáne Reseı ara­syn­daǵy óńiraralyq ynty­maq­­­tastyq forýmyn bıyl Pet­ropavl qalasynda ótkizý bel­gi­len­geni málim. Osy oraıda shahardyń abattandyrylýy álemdik trendterge sáıkes kó­rik­ti, jaıly bolýy barynsha es­kerilgen. Alqaly basqosý qar­sańynda boı kóteretin «Hampton by Hilton» saýda-qonaqúı kesheni, neoklassıka úlgisindegi 500 oryndy qazaq teatry, IT-tehnologııaǵa negizdelgen tórt qabatty oqýshylar saraıy, tennıs ortalyǵy qala ajaryn asha túseri kúmánsiz. Petropavl halyqaralyq áýejaıynyń ushyp-qoný jolaǵy, jolaýshylar termınaly kúrdeli jón­­deýden ótip, jolaýshylardy kútip alýǵa saqadaı-saı. Omby, Qorǵan, Túmen oblys­ta­­ry baǵyttaryndaǵy joldardy qalpyna keltirý arqyly reseı­lik týrısterdiń sanyn 15 paıyzǵa kóbeıtý belgilengen. 

Jumyssyzdyqty eńserý – basty maqsat

Qumar Irgebaıuly joldaý­larda belgilengen tap­syr­malardyń biri– jańa j­umys oryndaryn qurý, jumys­syz­dyqty azaıtý, turǵyndardyń kirisin kóbeıtý, turmysyn ońal­tý, ishki kóshi-qon úderisin retteý, serpindik jastardyń orny­ǵýy, turaqtap qalýy má­se­­lelerin de basty nazarda us­­tap keledi. Jýyrda ákim­dik­tiń kezekti otyrysy ótip, ju­myspen qamtýdy úılestirý já­ne áleýmettik baǵdarlamalar bas­qarmasynyń basshysy Sergeı Iаkovenkonyń ońtústik aımaq­tardan turǵyndardy kóshirý baǵytynda atqarylǵan sharalar týraly habarlamasy tyńdaldy. Onyń esebinde «min» bolmaı shyqty. Aıtýynsha bıyl 767 otbasyn (3445 adam) kóshirip ákelýge kvota bólinip, 203 otbasy at basyn tiregen. Olar ekono­mı­kalyq áleýeti joǵary eldi mekenderge ornalastyrylyp, 258 mıllıon teńge demeýqarjy qarastyrylǵan. Jadaǵaı sıfrlardan quralǵan baıandamany aqyryna deıin sabyrmen tyńdaǵan aımaq basshysynyń adamdar áli kúnge deıin nege jumyssyz júr degen saýalyna tushymdy jaýap berilmedi. Jumyssyzdar sanyn syrttan kóship kelýshiler esebinen kóbeıtý eshqandaı qısynǵa kelmeıtini syn tezine alyndy. Tımırıazev aýdany 54 otbasyn qabyldaýǵa ótinish bergen. Al bos úılerdiń sany 19 ǵana. Sonda qalǵandary qaıda tur­maq? Aıyrtaý aýdany 38 otba­syn ǵana qabyldaýǵa qaýqar­ly. Qalǵan 12 otbasy qaıtip kúnel­t­pek?

Tipti keı ákimder qonys­tanýshylarmen kezdesip, hal-jaǵdaılaryn suraýǵa erinetin tárizdi. Shymbaıǵa batsa da ashy aıtylǵan sóz oılantary, shıratary, shıryqtyrary sózsiz. О́ıtkeni qonys aýdarýshylar men oralmandardy qabyldaıtyn jeti aımaqtyń biri Soltústik Qazaqstanda demografııalyq teń­gerimsizdik ótkir kúıinde tur. Sońǵy úsh jylda oblys­tan 80 myńdaı adam kóship ketken. Kóbi eńbekke jaramdy. Shek­ara ótinde ornalasqan 94 aýyl­dyń turǵyndary múldem sel­direp qalǵan. Osy sebepti ishki eńbek naryǵyn úılestirýde «Ońtústikten – Soltústikke!» jo­basynyń mańyzy óte zor. Onyń arǵy jaǵynda shekaralyq aı­maq­tardy bekemdeý, mem­lekettik til mártebesin ornyq­tyrý sekildi qabyrǵaly má­selelerdiń jatqanyn aldy­men jergilikti bılik ókilderiniń jete túsingenderi abzal. Osy sebepti bolar úkimettik keshen­di baǵdarlamada naryq su­ranysy, shaǵyn bıznes múm­kinshiligi, tolyqqandy áleý­met­tik jaǵdaı jasaý, qar­jy­lyq demeý jeńildikteri je­te qarastyrylǵan. Kóshý – ár adam­nyń jeke isi. Esh­kim­di kúshtemeımiz. Al nıet bil­dir­genderge memleket kóme­gi­nen basqa jer bólýge, ju­mys­­qa ornalastyrýǵa, qolaı­ly kásip­pen aınalysýǵa járdem­de­sýge árkez ázirmiz, deı kelip, aımaq basshysy Mamlıýt aýdany, Lenın aýylyna Jambyl obly­sy­nan aıaldaǵan duńǵan baý­yr­larymyzdyń ótinish-tilekterin zamatta sheship bergen.

Bıyl jergilikti eńbek nary­ǵy jas kadrlarmen tolyq­paq­shy. Olardyń negizin «Serpin-2050» baǵdarlamasy boı­ynsha bilim alyp jatqan jas­tar quraıdy. Joba aıasyn­da be­riletin granttarǵa 5 oblys­tyń talapkerleri ıe bola alady. Demografııalyq ahýaly múshkil, kadr tapshylyǵy qatty sezi­letin teriskeı jaqtarda halyq sa­nyn kóbeıtýge, básekege qabi­letti mamandar daıarlaýǵa ba­ǵyt­­talǵan baǵdarlama sheń­be­rinde bilim alǵan ser­pin­dik­terdiń tehnıkalyq-kásip­tik mamandyq alýyna barlyq jaǵdaı jasalǵanymen joǵary jalaqyly jumyspen, baspanamen qamtamasyz etý jaǵyna jetkilikti túrde kóńil bólinbeı kelgeni ras. Sonyń saldarynan byltyr Aqjar aýdanyndaǵy Lenıngrad aýylsharýashylyq kolledjin támamdaǵan 22 túlek tú­geldeı týǵan jerlerine ora­lýǵa májbúr boldy. Bıyl jaǵ­­daı qalaı bolady degen ser­­pindikterdiń kúpti kóńilin Qumar Irgebaıuly ornyna tú­sirdi. Ol baǵdarlama aıasyn­da ýnıversıtet bitirgeli otyr­ǵan túlektermen kezdesip, men­tor­lyq jobanyń qolǵa alynatynyn, ózi de qamqorshy bolyp, is-tájirıbemen almasatynyn, jumysqa ornalasýdy jeke baqylaýyna alatynyn jarııa etti. Jup jarastyryp, otaý qursa, sábı úni estilse, tegin bas­pana salyp beretin bolamyz, deı kelip kásipkerlerdi, ká­sip­oryn basshylaryn, serik­tes­tik je­tek­shilerin mentor bolýǵa, eki­jaqty memorandým jasasýǵa shaqyrdy. 

Búgingi kúni ekonomıkalyq belsendi turǵyndardyń arasynan tirkelgen jumyssyzdardyń úlesi 0,6 paıyzǵa jýyq. Byltyr «Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý» baǵdarlamasy boıynsha 4,5 mıllıard teńge qarastyrylyp, birqydyrý sharalar atqaryldy. Atap aıtqanda, tehnıkalyq jáne kásiptik oqýlarǵa 426 qatysýshy jiberilip, eki myńnan astam az qamtylǵan otbasy músheleri qysqa merzimdi daıarlyq kýrstarynan ótti. Shaǵyn jáne orta bıznespen aınalysýshylar men óz kásibin keńeıtýshilerge 2 mıllıard teńgeniń 437 nesıesi berildi. 13492 jańa jumys oryn­y ashylyp, 30714 adam eńbek­ke tartyldy. Bıyl 27,5 myń adamdy jumyspen qamtý min­detteri tur. 

Osylaısha ýaqyt alǵa jyl­jyǵan saıyn astyqty aımaq­tyń ajary araılanyp, tur­ǵyndardyń ómir sapasy jaqsara beretini esh kúmán týǵyzbaıdy. 

О́mir ESQALI,

«Egemen Qazaqstan»

Soltústik Qazaqstan oblysy