Taıtóbeniń basynda saq dáýiriniń birneshe qorǵandary saqtalǵan. Akademık K.Aqyshev arheologııalyq qazbadan tabylǵan dúnıelerge qarap qorǵandar bizdiń jyl sanaýymyzǵa jaqyn ýaqytta kóterilgen dep jazdy. Taıtóbe basynda saq qorǵandarynan basqa kólemi 8h8 metr qaraýyl munara men úlken arhıtektýralyq qurylystyń orny, ıaǵnı irgetasy saqtalǵan. Taıtóbe basynda kúıdirilgen kirpish synyqtary kezdespeıdi, osyǵan qaraǵanda Aqmola «Dombaýyl», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» eskertkishteri sııaqty «dyń» túrinde tastan qalanǵan shoshaq qurylys bolǵan. Onyń Aqmola atanýyna syrtqy sylaǵy aq balshyq boldy degen pikirimiz bar. Taıtóbeden qazirgi kúni de Astana qurylysyna aq balshyq alynady. Sonymen osy derekter Aqmola bolyp el esinde qalǵan kesenesiniń tarıhy kemi eki myń jyldyń mańaıy dep esepteýge múmkindik beredi.
Taıtóbe ataýy kóne dáýirden tarıhı ortalyq retinde belgili ekendigine qazaq halqynyń epıkalyq jyrlary men ańyzdary dálel. Taıtóbeniń basynda ákesi Er Kóksheniń kegin daýlaǵan Er Qosaı men Qobylandynyń arasynda adam balasy buryn-sońdy kórmegen jekpe-jek boldy deıdi G.N.Potanın jazyp alǵan qazaqtyń batyrlyq ertegileri: «Okazalos, chto prıehal Ir-Kosaı, syn bogatyrıa Ir-Gokshe, kotorogo ýbıl Koblandy. Talaspaı ı Koblandy vyshlı navstrechý, podnıalıs na Taı-tıýbe. Ir-Kosaı zval Koblandy na poedınok; vzıav belýıý sablıý, vyshel navstrechý protıvnıký, Koblandy toje vyshel na poedınok... Ir-Kosaı vonzıl pıký v serdse Koblandy, podnıal ego vverh na pıke nad svoeı golovoı ...» (G.N.Potanın. Talaspaı mergen. Ir-Gokshe ı ego syn Ir-Gosaı//Izbrannye sochınenııa v 3-h tomah. t.3. Trýdy po ıstorıı, etnografıı ı folklorý. Pavlodar, 2005. s.334-349).
Taıtóbe týraly osyndaı derekter bizdi osy sózdiń etımologııasyn izdeýge ıtermeledi. Kóne túrki dáýirinde «taı begi» (qaraýyl basy), «taı bilge tutyq» (qaraýyl salyǵyn jınaýshy) degen memlekettik laýazymdar bolǵan (Drevnetıýrkskıı slovar. L.,1969. s.527). Bul uǵymdar áýel basta kóne túrki jazba ádebıetinde jáne keńse dástúri arqyly qalyptasty da, keıinnen Shyńǵys hannyń ımperııasynda da qoldanyldy. Qazirgi mońǵol tilinde sol sebepti «taı» degen sóz eki maǵynada qoldanylady: birinshiden, ol «aıaldama, beket, jolhana», ekinshiden, ol «shatyr, úı tóbesine salynǵan baspana, kúzethana» (Bazylhan B. Mońǵolsha-qazaqsha sózdik. Ýlanbaatar-О́lgıı,1984. s.444). Sonymenen Taıtóbe sóziniń eń negizgi, kóne maǵynasy «qaraýyl tóbe» bolyp shyǵady.
Taıtóbe óńiri qazaq handaryna meken bolǵan jer. 1825 jylǵy ataqty kenshiler áýletiniń ókili Demıdov jazbalarynda «Po r.Nýra vnız do r.Ishıma k tomý mestý, gde, po pokazanııam Shangına ı Nazarova, obe rekı sıı ı teper ýje pochtı soedınıaıýtsıa, gde ý gory Ak-Mýly kochýet ızvestnyı v stepıah han Valı...» degen málimet júr. 1830 jyldary biz Taıtóbe mańynda Sámeke hannyń nemeresi Qońyrqulja Qudaımendiulyn jıi kóremiz. 1838 jyly Kenesary hannyń qozǵalysy kezinde Taıtóbe ataýy saıası oqıǵalardyń konteksinde sońǵy ret ataldy da keıin belsendi aınalymnan shyǵyp qaldy.
Taıtóbe Esil men Nura aralyǵyndaǵy eldiń qadym zamannan bastap HH ǵasyrǵa deıingi tarıhynyń kýási. О́kinishke qaraı, Taıtóbe qurylysqa qajetti aq balshyq alatyn karerge aınaldy. О́zendi ár jerden býyp tastaǵan, árli-berli yzǵyǵan iri mashınalar. Osy jerde pul taýyp júrgen jigitter tóbeniń atyn da bilmeıdi, tipti tóbeniń etegindegi Taıtóbe aýylynyń kireberisinde taqta da joq. Taıtóbeniń basyna osy mańda HVIII ǵasyr sońynda jaılaǵan Nııaz bıdiń kesenesi salynyp qoıdy, taǵy birneshe qurylys bastalyp jatyr. Onyń ústine qara arheologtar óz degenin istep, tóbeniń ár jerin qazýdy toqtatar emes. Taıtóbe tarıhı-mádenı qoryq bolýǵa laıyq oryn, sol sebepten aýyl, aýdan, qala basshylary shuǵyl túrde osy bir qasıetti tóbeni saqtaýǵa, kórkeıtýge basty nazar aýdarýlary kerek! Bul kezek kúttirmeıtin másele, biz Rımniń ataqty Kollızeıi sııaqty tarıhı oryndy óz qolymyzben qurtyp jatyrmyz.
Jambyl ARTYQBAEV,
professor
