SEMEIDIŃ “TRETIаKOVKASY”

Erke Ertis jaǵasyndaǵy kemi myń jyldyq tarıhy bar, kóne de qasıetti Semeı murajaıdan kende emes. Ári- beri­den soń elimiz bo­ıyn­sha alǵashqy tarıhı- ólketaný murajaıy 1883 jyly osynda ashylǵan. Erke Ertis jaǵasyndaǵy kemi myń jyldyq tarıhy bar, kóne de qasıetti Semeı murajaıdan kende emes. Ári- beri­den soń elimiz bo­ıyn­sha alǵashqy tarıhı- ólketaný murajaıy 1883 jyly osynda ashylǵan. Qyrda jatqan hakim Abaı onyń ashylýyna muryndyq bolý­men birge, odan ke­ıin­gi jumy­syna da qyzý atsalysyp, aıaǵyna endi tura bastaǵan mura­jaıǵa óz qoly­men halqymyzdyń asyl muralary bolyp tabylatyn alpystan astam dúnıelik ótkizgen. Al endi myna qyzyqty qara­ńyz. Iаǵnı, sodan júz jyldan endi asqanda, naqtylap aıtsaq 1985 jyl­­­dyń jeltoqsan aıynda joǵa­ry­da atalǵan tarıhı- ólketaný mu­ra­­jaıy janynan ǵylymı kórkem­óner bólimi resmı túrde ashylady. Soǵan oraı, “Qazaqstan beıneleý óneri” degen taqyryppen kórme uıymdastyrylady. Sonda osy kórmege qoıylǵan elimizdiń eń tań­daýly degen sýretshileriniń týyn­dy­laryna semeılik óner janashyr­lary erekshe qyzyǵýshylyq tanyt­qany da ras. Alaıda, bólim qyzmetkerleri tek sonymen qanaǵat tutyp, qol qýsyryp otyra berýdi jón kórme­gen. Sóıtip, bulardyń sol kezdegi odaq boıynsha tynymsyz izdenis­teri nátıjesinde bólim qory bir­tin­dep arta túsken. Endi bular Más­­keýde turatyn belgili kollek­sıo­ner Iýlıı Vladımırovıch Nev­zorov­qa shyǵýdy oılastyra basta­ǵan. Eń aldymen oǵan shaǵyn mura­jaıdyń basshysy Tatıana Alek­sandrov­­na­nyń atynan ótinish hat joldanady. Al oǵan belgili kol­leksıoner elp ete qoımaǵan soń, endi onyń atyna sol kezdegi qala bas­shysy men ob­lys­tyq máde­nıet bas­qar­masy bastyǵy­nyń atynan eki birdeı hat jáne jóneltiledi. Osy oraıda, oqyr­man­ǵa álim­saqtan óner jana­shyrlary bolyp tabyla­tyn Nevzorovtar áýleti týra­ly anyqtama bere ketkenimiz jón bolar. Iýlıı Vladı­mıro­vıchtiń jıen atasy Petr Ivano­vıch Nev­zo­rov Sankt-Peterbýrg Im­pe­rator­lyq kórkem­óner aka­demııasyn 1852 jyly bitir­gen. Al 1858 jyly akade­mık ata­nady. Onyń ju­mys­­tary búginde Reseı memle­ket­tik Tretıakov gale­reıa­­synda, basqa da murajaı­lar­da saqtaýly tur. Al munyń óz ákesi Vladımır Ig­nate­­vıch Nevzorov bolsa, saıası kóz­qara­sy úshin 1910 jyly Ir­kýtski­ge jer aýdarylǵan. Keıinnen Más­keý­de Ishki saýda halyq komıs­sarıatyn­da bas­qar­ma bastyǵy bolyp qyz­met istegen. Iýlıı Vla­dı­mırovıch 1913 jyly sol Ir­kýtskide ómirge kel­gen. Maman­dyǵy jóninen ın­je­ner-qury­lysshy. Al Kókshetaý jerin­­de ómirge kelgen onyń jubaıy Anto­nı­na Mı­haılovna zamanynda Sibir jaǵynda bir aýdannyń tizginin qolyn­da ustaǵan, sońynan Irkýtsk oblystyq máde­nıet basqarmasy­nyń bastyǵy bolyp qyzmet istegen. Ekeýiniń qyzdary Iýlııa Máskeý mem­lekettik ýnıver­sıtetiniń túlegi, ónertanýshy. Iаǵnı, ol da ónerdiń mańynda. Sondaı tekti áýlet bastapqyda bir qıyrdaǵy semeılikterge sene qoımaǵany da shyndyq. Soǵan oraı, bulardyń onshaqty hattary jaýap­syz qalǵan.­ Biraq, óner dese ishken asyn jerge qoıatyn semeı­likter aldyǵa qoıǵan maqsattaryna jetpeı, esh tynym tappaıdy. Aqyr sońy óz kolleksııasyn kórmege qoıýdy unata bermeıtin Iýlıı Vladımırovıch 1987 jyly Semeıge úsh júz sýret alyp keledi. Kórme birden zor uıym­shyl­­dyq­pen jáne soǵan oraı kórer­men tarapynan erekshe yntamen ótkizile bastaıdy. Kolleksııa ıesi Máskeýge qaıtyp ketip, biraz ýaqyt­tan keıin oralsa, semeılik­terdiń kórmege degen qyzyǵý­shylyǵy artpasa, báseńsi­megenin kóredi. Sonsoń eshkimniń úgittep, óti­nish bildirýinsiz-aq álgi úsh júz sýrettiń 125-in endi qalyptasa bastaǵan bolashaq murajaıǵa syıǵa tartýdy jón sanaıdy. Alaıda, oılana kelgen­de alyp qaıtatyn sýretter men syıǵa tastap ketetin sýretterdiń arasalmaǵy kerisinshe azaıa túsedi. Aqyr sońynda ol tek eki sýretin ǵana alyp, bas­qasyn basy bútin Semeıdiń kórkem­óner bólimine tabystaıdy. Qazirde munda Nevzorovtar otbasy syıla­ǵan óner týyndylarynyń jalpy sany – 569 bolsa, al onyń 177-si kes­kindeme jumystary bolyp tabyla­dy. Iýlıı Vladımırovıch alǵashqy kartınasyna 17 jasynda qol jet­kizgen eken. Sodan keıin- aq sýret jınaý onyń eń súıikti kásibine aınalǵan. Keıinde ónertapqysh­tyǵy úshin qalamaqyny az almapty. Biraq sonyń bárin derlik osyndaı ıgilikti iske jumsap otyrǵan. Solar­dyń ishinde Shedrın, Lebe­dev, Brıýllov, Shıshkın syndy ataqty qylqalam sheberleriniń ólmes, óshpes týyndylary bar. Joǵaryda Nevzorovtardyń al­ǵash­qy sýretterin Semeıge 1987 jyly alyp kelip, ony túgeldeı der­lik osyn­daǵy kórkemóner bóli­mi­ne ta­bys­taǵanyn aıttyq. Al osydan soń keler 1988 jyly atal­ǵan bólim sol kezdegi respýblıka Mınıstrler Ke­ńesi­niń tóraǵasy Nursultan Nazar­baev­tyń qol qoı­ǵan qaýlysy negi­zinde beıneleý óneri murajaıy degen mártebege ıe bolsa, 1991 jyldan resmı túrde Nevzorovtar otbasy atyndaǵy beı­neleý óneri murajaıy dep atalǵan. Arada tórt jyldan soń, naq­tylap aıtsaq 1995 jyly Iý.V.Nev­zorov Qazaqstan mádenıetin damytýdaǵy erekshe úlesi úshin El­basy Jarly­ǵymen “Parasat” ordeni­men mara­pat­­­talǵan. Munyń syrtynda onyń osy jyldar araly­ǵynda “Se­meı qalasy­nyń qurmetti aza­maty” atan­ǵanyn da aıta ketkeni­miz jón bolar. Aıtty aıtpady, sodan bergi jerde murajaı ózgeris, jańalyqtan kende emes. Máselen, ol osydan onshaqty jyl buryn HIH ǵasyrdyń jetpisinshi jyldarynda birinshi gıldııaly kópes Fedor Stepanov turǵyzǵan tarıhı ǵımaratqa kelip jaıǵasty. Alǵashqy kúnnen bastap murajaı qor jınaq­taýmen júıeli túrde aınalysyp ke­le­di. Sonyń nátı­­jesin­de murajaı qo­ry­na Más­keý, Sankt-Peterbýrg jáne Al­maty­daǵy jeke kol­leksııalardan álsin áli orys, qazaq jáne she­tel óner týyn­­dy­lary kelip túsý­de. Mura­­jaıdyń jınaq­taý qyz­metinde, ásire­se Qazaq­stan beı­neleý óneri­niń kol­lek­sııasy erekshe oryn alady. Mun­da­ǵy­lar elimizdiń jetek­shi sýretshileri jáne óner­tanýshy­lary­men tyǵyz baı­lanysta. Sonyń ná­tı­­­jesi bo­lar, búginde mu­ra­jaı qo­ryn­da bar­lyǵy 3600 óner týyn­dysy bolsa, sonyń bir myń ekspo­naty ózimiz­­diń tól týyn­dylary­myz. Murajaı basshysy daǵdarysty jaǵdaıǵa qara­mastan sonaý bir jyldaǵydaı ja­ryq pen jylýdan taryǵyp otyr­maǵandyq­­taryn aıt­qan. Jalaqy da ýaqytynda qolǵa tıip otyr. Tek onyń mólsheri áli de tómen. Jazǵa qaraı onyń kóteri­letindigin bilmeı otyrǵan joq­pyz. Dese de, Úkimet osy másele­ge áli de jetkilikti kóńil bólmeı otyr­ǵan sekildi. Al odan basqaǵa ókpe joq. Tatıana Aleksandrovna sóz so­ńyn­da murajaıdyń 25 jyldyǵyna oraı aldaǵy mamyr aıynda ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótkizetin­dik­terin aıtqan. Mura­jaı tarıhyna arnalǵan sýretti kitaptyń tusaýkeseri de sonda kesilmek. Bul merekelik sharaǵa Más­keýden Nevzorovtar da sha­qyryl­maq. Al búgingi kúnderi osy tekti áýlettiń otaǵasy Iýlıı Vla­dımırovıchtiń jasy az-kemi joq 97-ge tolyp otyrǵan kórinedi. Dáýlet SEISENULY,Semeı.