Qarataýdy zerttegen mamandar ony adamzattyń tas besigine balap júr. Tarıhy myńjyldyqtarǵa ketetin tabıǵı mura sanalatyn Qarataý – ásem tabıǵatynan bólek, baýraıynda talaı arheologııalyq murany toptastyrǵan meken. Munda este joq eski zamanda adam balasy meken etken úńgirler, tasqa qashalǵan ejelgi zaman estelikteri kóp.
Oblystyq kásipkerlik jáne ónerkásip basqarmasynyń málimetinshe, óńirde 11 kompanııa bir jylda shamamen 1,114 mln tonnadaı qıyrshyq tas óndirip otyr. Kompanııalar ruqsatty osy basqarmadan alǵanymen, óndiristegi qorshaǵan ortaǵa qatysty máselelerdi jergilikti ekologııa departamentteri qadaǵalaıdy.
Biletinder Qarataý tasynyń beriktigin basa aıtady. Jolǵa tóseýden bólek, turǵyn úı qurylysyna, hımııalyq qosyndy jasaýǵa da paıdalanylyp jatqany da osydan desedi. Sondyqtan túrli fraksııaly qıyrshyq tasqa da, jýylǵan qumǵa da oblys aýmaǵynan bólek, basqa óńirlerden de qyzyǵatyndar kóp. Taý tasy jol qurylysyna qajet bolsa, jýylǵan joǵary sortty qum sapaly beton jasaýǵa taptyrmaıtyn shıkizat. Ári «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dáliziniń boıynda jatqan Qarataýdan ónimdi tasymaldaý da yńǵaıly.
Osylaısha, Qarataý óńirdegi óndiristiń damýyna aıryqsha úles qosyp otyr. Biraq bul qısapsyz qazyna emes. Olaı deıtinimiz, aýdan turǵyndary arasynda taý tasyn esepsiz paıdalanýdyń sońy orny tolmas ókinishke soqtyratynyn kóterip júrgender bar. Onyń alǵashqysyn jergilikti belsendi Álimjan Erjanovtyń áleýmettik jelidegi paraqshasynan baıqaǵanbyz. Onda ol Qarataýdaǵy eń bıik tóbe – О́giz múıizdiń jyldan-jylǵa kórki ketip bara jatqanyn jazypty. Jalpy О́giz múıiz týraly alǵashqy derekti orystyń jıhankez zertteýshisi N.Seversev 1858 jyly hatqa túsirgen. Demalysqa shyqqan jurt bir soqpaı ketpeıtin tabıǵaty ásem sol О́giz múıizdiń qazir ajary taıyp barady.
Osyǵan baılanysty biz qıyrshyq tas óndirisi barysynda ekologııalyq talaptardyń saqtalýy, ony buzǵandarǵa qoldanylatyn sharalar týraly jergilikti ekologııa departamentine saýal joldaǵanbyz. Departamentten Ekologııa kodeksine sáıkes bul saladaǵy kásiporyndardyń belgilengen talaptardy oryndaýy baqylaýda ekeni jazylǵan jaýap aldyq.
Degenmen Kásipkerlik kodeksiniń 144-babynyń 5-tarmaǵyna sáıkes adamnyń ómiri men densaýlyǵyna zııan keltirýge alyp keletin zań buzýshylyqtardyń naqty faktileri jónindegi memlekettik organdardyń joldanymdary jospardan tys tekserý júrgizýge negiz bolady. Osyndaı tekserister barysynda ákimshilik aıyppul salý, buzýshylyqtardy joıý jóninde nusqama berý sekildi sharalar qoldanylady. Buzýshylyq qaıtalanǵan nemese óreskel jaǵdaılar anyqtalǵan kezde kásiporyndardyń jumysyn ýaqytsha toqtatý týraly sheshim qabyldanady.
Al zaýyt jumysyna shaǵym aıtqandar týraly aqparat, ótinish mazmundary Kásipkerlik kodeks talaptaryna sáıkes qupııa bolyp sanalady ári jarııalanbaıdy. Departament mamandary árbir ótinish boıynsha tıisti tekserý júrgiziletinin, zań aıasynda shara qoldanylatynyn aıtady.
Týǵan jer tabıǵatyna enjar qaramaıtyn taǵy bir belsendi, zańger Ábdimáýlen Sabyrhanovtyń aıtýynsha, «Jańaqorǵan tas untaqtaý» zaýyty 1979 jyldary ashylypty. Qazir suranysqa qaraı tas untaqtaıtyn, ák shyǵaratyn óndiris oryndary kóbeıe túsken. Zań boıynsha jer qoınaýyn paıdalanýshylar sol aýmaqty qalypqa keltirip qoıýǵa tıis.
«Biraq ókinishke qaraı, olaı bolmaı tur. О́ndiristegiler osy kúni taýdyń kózge kórinbeıtin tustaryn qoıyp, qasbetin de qoparýǵa kóshken. Osynyń saldarynan qazir О́giz múıizdiń burynǵy kelbeti joq. Betpaqtan soqqan jelden pana bolyp turatyn taýdy jaryp jol salǵaly beri tabıǵatta tosyn bir ózgerister bastalǵanyn baıqap júrmiz. Negizinen tehnologııa damyǵan qazirgideı zamanda joldy jóndegende qyryp alynǵan asfaltty qaıta kádege jaratýdyń amalyn tabýǵa bolady ǵoı. Myna qalpymyzben onshaqty jylda dolomıt tasyna qyzyǵyp, О́giz múıizdiń ornyn sıpap qalýymyz da ǵajap emes», deıdi ol.
Jaqynda áleýmettik jeliler Kólik mınıstrliginiń aýyldar arasyndaǵy joldarǵa asfalt tósemeı, onyń ornyna sapaly qıyrshyq tas tóselgen jol salýdy kózdep otyrǵany jóninde málimet taratty. Jergilikti atqarýshy organdardyń qıyrshyq tastan 6-10 esege qymbatqa túsetin asfaltty kútip-baptaýǵa jumsalatyn qarjy tabýy da qıyndaý. Elimizde aýyldardan shaǵyn eldi mekenderge baratyn jáne shaǵyn aýyldardyń arasyn jalǵaıtyn joldardyń jalpy uzyndyǵy shamamen
35 myń shaqyrymdy quraıdy eken.
«О́z basym muny durys bastama dep esepteımin. Qymbat jolǵa qarjy jetpese, máseleni sheshýdiń joly osy. Búginde kásip ıeleri asfaltqa aralastyratyn dolomıtke qyzyǵyp, Qarataýdy jan-jaqtan qashap jatyr. Odan bólek 2-3 jerde ashyq qıyrshyqtas kózi bar. Onyń da qory jeterlik. Maǵan Kólik mınıstrliginiń bul bastamasy taýdy saqtap qalýdyń birden-bir joly sekildi kórinip, kókiregime úmit uıalatyp tur», deıdi qoǵam belsendisi.
«Qazatomónerkásip» UAK» AQ qarasty ýran kompanııalarynan bólek, tabıǵat baılyǵyn el ıgiligine aınaldyrýdyń jolyn tapqandar kóp. О́ńirdegi óndiristi aýdandardyń biri – Jańaqorǵan. Osynda óndiriletin ákke degen suranys jyl ishinde 10 esege jýyq ósip otyr. Biraq qoınaýy qutty Qarataýdyń bul qazynasynyń qısapsyz emes ekenin umytpaǵan jón.
Qyzylorda
