Oqıǵa 1978 jyly Fılıppınniń Bagıo qalasynda bolǵan. Munda Vıktor Korchnoı men Anatolıı Karpovtyń arasynda shahmattan álem birinshiligi úshin qııan-keski tartys ótti. Anatolıı Karpov álem chempıony degen ataǵyn saqtap qalý úshin kúresse, Vıktor Korchnoı osy ataqty tartyp alý úshin baq synasty. Ekeýi de, sóz joq, qaıtalanbaıtyn talantty shahmatshylar edi.
Chempıonattyń sharty boıynsha jeńiske jetken alty partııadan soń oıyn aıaqtalady. Birinshi partııa oınalyp jatqanda Vıktor Korchnoı zaldyń 4-shi qatarynda otyrǵan túr-túsi, qımyl-qozǵalysy kúdiktileý adamǵa kózi túsedi. Sebebi ol adam oıyn bastalǵannan-aq Korchnoıǵa kirpik qaqpaı, tesile qaraýmen bolǵan. Úmitkerler óz kómekshilerinen ol adamnyń kim ekendigin anyqtaýdy tapsyrady. Sóıtse ol adam Karpovtyń dárigeri-psıhology, ári psıhıatr, kosmostyq medısına mamany, medısına ǵylymdarynyń doktory Vladımır Zýhar bolyp shyqty. Ol Karpovtyń komandasyna sheshýshi matchtyń aldynda ǵana engizilipti. Kásibı psıhologtar men psıhıatrlardyń parapsıhologtik qabiletti ıgeretindigin joqqa shyǵarýǵa bolmas.
Vıktor Korchnoı osy másele jóninde óziniń «Antıshahmat» degen kitabynda bylaı dep jazady. «Oıyn barysynda zalda erekshe bir adam paıda boldy, ol alǵashqy qatarlardyń birinde otyryp, meniń nazarymdy ózine qaratyp, oıymdy bólýge árekettendi. Al Karpovtyń kezegi kelgende ol tastúıin bolyp qatyp qalatyn». Kóńil-kúı áýenine tez berilgish, qyzbalaý Vıktor Korchnoı psıhıatordyń «qarsylyǵyna» tótep berý úshin biraz kúsh jumsaıdy. Bul árıne, oıyn barysyna áser etpeı qoımaıdy. Úmitkerdi sharshatady.
Talantty eki adamnyń bir-birine psıhologııalyq turǵydan áser etýi keıde shyndyqqa janaspaıtyn da sekildi. Biraq, bolar is boldy. Endi Vıktor Korchnoı munyń tehnologııalyq ádisin izdestirdi. Sóıtse ol «neırolıngvıstıkalyq baǵdarlamalaý» dep atalady eken. О́z júregińdi qarsylasyńnyń júrek soǵysyna sáıkestendirip, dem alysyńdy da soǵan jaqyndatasyń, onyń qımyl-qozǵalysyn ózińe kóshiresiń. Sóıtip ekeýiń bir adamǵa aınalasyńdar. Sonan soń oıyńdy júzege asyrý tym qıyn emes kórinedi.
Vıktor Korchnoı oıyn barysyndaǵy sátsizdikterin psıholog Zýhardyń áserinen dep uǵyp, Korchnoı delegasııanyń basshysy Lıverık hanym Zýhardyń ústinen apellıasııa komısııasyna aryz túsiredi. Biraq Karpovqa búıregi qyzǵan «sovettikter» bul aryzǵa myńq demeıdi. Bálkim, shetel asyp ketken Korchnoıǵa ókpeleri de joq emes shyǵar...
Karpov oıyndy 4:1 esebine jetkizedi. Mine, mine, endi eki upaı bolsa, qaıta chempıon bolǵaly tur. Aryzy eleýsiz qalǵan Korchnoı komandasy osy mezette óz psıhıatoryn – úndi ıogtaryn kómekke shaqyrady. Sonda zalda ne boldy deısiz ǵoı. Iog oıyn ótip jatqan zalǵa kirisimen Vıktor Zýhar betin oramalmen búrkep, otyrǵan ornynan ushyp turyp, syrtqa shyǵyp ketedi.
Úndilikter psıhologty zaldan qýyp qana qoımaıdy, Korchnoıǵa qarsylasyna aıtar magııalyq sózdi de úıretedi. Onyń áserine Korchnoıdyń ózi de qatty tańǵalady. 21-partııa oınalatyn sát. Úmitker match ótip jatqan ǵımarattyń kireberisinde turyp, ózine qaraı betpe-bet kele jaqtan Zýhardy kórip, ıogtardyń úıretken sózin kúbirlep, ishteı aıta bastaıdy. Sonda týra kele jatqan psıholog basy men betin oramalmen búrkep, kilt burylyp, júgire basyp mashınasyna otyryp júrip ketedi...
Arada birneshe oıyn ótip, Karpov álsireı bastaıdy. Korchnoı 21-partııada esepti 5:5-ke jetkizdi. Oıynnyń qyzyǵyna túsken álem jurtshylyǵy kún saıyn Bagıoǵa qulaq túrip otyrdy. 32-partııa tarıhtaǵy este qalatyn match boldy. Korchnoı bul kúni erteńgisin zaldyń 4-qatarynda otyrǵan Vladımır Zýhardy kóredi. Korchnoıdyń bul sáttegi kóńil kúıin sózben aıtyp jetkize almaısyz. Ol bar daýsymen: «Psıhologtyń kózin qurtyńyzdar! Áıtpese onyń túbine ózim-aq jetemin!» dep aıqaılap, judyryq ala júgiredi. Alaıda bári kesh edi. Zýhardyń psıhologııalyq kanaldarynyń bári bul kezde jumysyn atqaryp qoıǵan bolatyn. Uzaqqa sozylǵan tartysty osy oıynda Anatolıı Karpov jeńiske jetti.
Bagıodaǵy chempıonat talantty shahmatshylardyń ǵana básekesi emes, parapsıhologtardyń da tartysy boldy deýge ábden bolady. Buryn-sońdy shahmat tarıhynda mundaı oqıǵalar bolmaǵan edi...
Qydyráli QOITAI
