Bireýler tamaqty az ishý kerek dese, endi bireýler buıyrǵan dámnen bas tartpa, tek tym shekten shyǵyp ketpeseń boldy dep bilgishsıdi. Endi bireýler araq-sharap ishý men temeki shegýden bas tartyp, sportpen aınalyssań uzaq jasaısyń dep aqyl aıtady. Biraq qansha talpynǵanmen osy kúnge deıin birde-bir oqymysty uzaq jasaýdyń negizgi sebebin anyqtaı alǵan joq. Eger ómirden alynǵan keıbir derekterge júginer bolsaq, bul oraıda shyndyqtyń túbine jetý tipten de múmkin emes sııaqty.
Sonymen derekter ne deıdi?
«Meniń uzaq jasaýymnyń qupııasy ózimdi erkekterden alys ustaýymda. Olardan paıdadan góri zııan kóbirek», depti 109 jyl ómir súrgen Shotlandııanyń eń kári turǵyny Djessı Gallan 2015 jyly. О́zi kedeı otbasynda dúnıege kelip, 13 jasynan bastap jumys istegen. Eshqashan turmysqa shyqpaǵan, sondyqtan árıne, balalary da bolmaǵan.
Bıylǵy jyldyń sáýir aıynda 106 jasqa tolýyn atap ótken brıtandyq Medelaın Daı da osyndaı kózqarasta kórinedi. «Eshqashan erkekterge qaraǵan emespin, sol sebepti de osy jasqa jetip otyrmyn», dep ázildeıdi eken ózi. Ol da ómir boıy dene eńbegimen aınalysqan.
Álemdegi eń kári áıel sanalatyn 117 jastaǵy ıtalııalyq áıel Emma Morano da jalǵyzbastylyqtyń paıdasy kóp dep esepteıtinderdiń qatarynda. Degenmen, týǵan-týystarynyń kúshteýimen Emmaǵa 26 jasynda turmysqa shyǵýǵa týra kelgen. Biraq arada onshaqty jyl ótkende onyń balasy qaıtys bolady, osy oqıǵadan soń bir jyldan keıin ol kúıeýin úıden qýyp shyǵady. Sodan qaıtyp turmysqa shyqpaǵan. Bir qyzyǵy, Emma Morano kún saıyn úsh dana shıki jumyrtqa iship otyrǵan. Sóıtse, anemııaǵa paıdaly dep dáriger sondaı keńes beripti. Osylaısha ol búkil ómirinde júz myń danadan astam jumyrtqa ishken eken.
Uzaq jasaǵandardyń tamaq ishýleri, ıaǵnı dıeta saqtaýlary da árqalaı bolǵan. Máselen, 117 jastaǵy ıamaıkalyq Vaıolet Moss Braýn shoshqa eti men qus etin eshqashan jemegenin, júz jasar amerıkalyq áıel Florens Bears pisirilgen shujyqty múlde unatpaǵanyn, Fransııadaǵy eń kári áıel, 2017 jyly júz jyldyǵyn atap ótken Marı-Lý Vırt dárýmenderdi jek kórgenin aıtqan. Eshqashan jemis-jıdek jemegenin, sút pen ıogýrtty paıdalanbaǵanyn, negizinen sý iship, sonymen birge «ashy sýdan» azdap tatyp turǵanyn aıtqan da dál osy áıel.
Kerisinshe, 116 jasqa kelip 2013 jyly dúnıeden ótken japonııalyq Dzıroemon Kımýra taǵamnyń kez kelgen túrinen, sonyń ishinde shoshqa eti men shujyqtan da bas tartpaǵanyn, biraq tamaqty shamadan artyq jemegenin aıtqan.
Al, ońtústikafrıkalyq Fredı Blıým bolsa alkagoldi ishimdik iship, sonymen birge temeki shegýde de ózine eshqandaı shekteý qoımaǵan. Keıin kele ishýdi toqtatqanymen, shylym tartýdy qoıa almaǵan kórinedi. Blıýmnyń jasy búginde 115-te, úlgirsem temekini áli de bolsa qoıatyn shyǵarmyn dep ázildeıdi eken ózi.
112 jastaǵy amerıkalyq Rıchard Overton árbir atqan tańdy tórt staqan vıskımen bastaıdy eken. Ol az deseńiz, kúni boıy shylym tartyp, býrbon qosylǵan kofe ishedi de, keshke qaraı ózi unatatyn balmuzdaqqa aýyz salatyn daǵdysy bolǵan.
Nıý-Djersı shtatynyń eń kári turǵyny bolyp eseptelgen Agnes Fenton óziniń uzaq jasaýynyń syry spırtti ishimdik ishýde dep bilgen. О́ziniń aıtýynsha, ol 40 jasynan bastap kún saıyn úsh staqan syra men bir staqan araq iship otyrǵan. Onyń syrtynda ol uıqyny jáne Qudaıǵa qulshylyq etýdi jaqsy kórgen. Tipti ábden qartaıǵan shaǵynda da onyń densaýlyǵy esh syr bermepti.
Tarıhtaǵy eń kári áıel, 1997 jyly 122 jasynda qaıtys bolǵan fransııalyq Janna Kelman apta saıyn bir kılo shokolad jep otyrǵan. Al 2017 jyly júz jyldyǵyn toılaǵan Dorotı Fletcher kún saıyn fastfýdpen tamaqtanǵan. Onyń paıymdaýynsha, uzaq ómir súrýdiń syry chısbýrgerde kórinedi.
Búginde 112 jasqa kelgen Nepal turǵyny Batýlı Lamııahane temeki shegýdi 17 jasynda bastaǵan. Sóıte tura ózi áli kúnge deıin shylymdy parovozsha burqyratady. Dıeta men temekiniń uzaq ómir súrýge esh qatysy joq. Eń bastysy, durys kóńil-kúıde júrip, strestiń paıda bolýynan saqtaný kerek dep esepteıdi ol. Onyń aıtýynsha, adam eshteńege alańdamaı, belsendi jáne baqytty ómir súrýge tyrysýy qajet. Sonda ómir jasyń da uzaq bolady.
Árıne bul aıtylǵandarǵa qarap uzaq jasaý úshin araq iship, temeki shegý kerek degen qate túsinik týmaýy tıis. Sol sııaqty tamaqty talǵap ishý de densaýlyqqa onsha áser ete qoımaıdy degen pikir bar. Bizdiń oıymyzsha, eń bastysy, ár nárseniń shegin bilip, zııandy daǵdylarǵa salynbaı, durys ómir súre bilý qajet.
Qazaqstanda da halyqtyń ortasha ómir súrý jasyn uzartý baǵytynda naqty sharalar qolǵa alynýda. Osy oraıda arnaıy «Densaýlyq» baǵdarlamasy da qabyldandy. Olaı bolsa, biz keltirgen mysaldar el azamattarynyń uzaq ómir súrýlerine septigin tıgizip jatsa nur ústine nur...
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan»
