Túrkistandy túgel bılegen Eńsegeı boıly er Esim beınesi el jadynda

Han ordasy – «Tórtkúltóbe»

Qazaq handyǵynyń tarıhy sóz bol­ǵanda eske Qasqa joldy Qasym hannan keıin Uly Dalanyń qudiretti ámirshisi bolǵan jeńimpaz qolbasshy eńsegeı boıly er Esimniń túsetini belgili. Handyqtyń aýmaqtyq tutastyǵyn keńeıtip, memleket bıligin óristetken, Túrkistandy túpkilikti astana etip, ortalyq bılikti kúsheıtken Esim han zamanynda Orta Azııanyń geosaıasatyna úlken ózgeris engiz­gen aıtýly tulǵa.

El «Eńsegeı boıly er Esim» dep ás­pettegen dańqty han týraly ańyz-ápsana, tarıhı shejirelerdiń tek qazaq arasynda ǵana emes, aǵaıyn jurt qyrǵyzdarǵa da keń taralýy onyń qaıratkerlik tul­ǵasyna berilgen halyqtyń shynaıy qur­meti men joǵary baǵasyn ańǵartady.

Máselen, halyq aqyny Qazanǵap Baıbolov «Eńsegeı boıly er Esim» jy­ryn 1938 jyly jyrlasa, ataqty qyr­ǵyz aqyny Toǵalaq Molda 1942 jyly «Encheger boılýý Er Eshım» das­tanyn týdyrýy osy súıispenshiliktiń aıryq­sha belgisi, enshisi bólinbegen aǵaıyn jurt­tyń kezinde bir memlekettiń shańy­raǵy as­tynda bolǵanynyń aıparadaı aı­ǵa­ǵy-syn­dy.

Aqyn Qazanǵaptyń aýyly qazirgi Ońtústik Qazaqstan oblysy, Tóle bı aýdanyndaǵy Qasqasý, Saıramsý, Qara­sora ózenderi quımasyndaǵy «Esim han ordasy» dep atalatyn orta ǵasyrlyq tarıhı eskertkish «Tórtkúltóbe» mańynda ornalasqan. Esim han men onyń dáýirine qatysty tarıhı jer-sý ataýy bul qutty ólkede saırap tur. Alaıda jergilikti halyq «Esim hannyń ordasy» dep atap kelgen, orta ǵasyrdan bergi túrli mádenı qabattarǵa toly ejelgi qalanyń qorǵan jurtyna búginge deıin mardymdy zertteýler júrgizilmegen eken. Memlekettik qorǵaýǵa da alynbaǵan bul qasterli meken tipti «Kıeli Qazaqstan» tizimine de ilikpegen sııaqty.

Taıaýda osy aýylǵa arnaıy at basyn buryp, turǵyndarymen kezdesip, shejireshi qarttar men jergilikti ólketanýshy azamattar aýzynan osy qalanyń jurty jaıynda, Esim han jáne onyń zamandastary týraly aýyzeki áńgimeler shoǵyryn jazyp aldyq.

 Kóne qala jurty úsh ózenniń qıylysynda oqshaý turǵan tik shatqal­dy jeke jasyl tóbeniń ústinde tegis­tik­ke ornalasypty. Qorǵannyń topy­raq úıindileri tórtkúldengen qala or­­ny­nyń jıeginde qulandy kúıinde kóz­ge shalynady. Ejelgi qala jurty aýyl balalarynyń fýtbol oınaıtyn alańyna aınalypty. Aýyl jastary bul mańnan qumyra, jebeniń ushy, qubyrdyń qyshtaryn taýyp alyp ólketaný mýzeıine tapsyrǵanymen, bul jer búginge deıin arnaıy arheologııalyq zertteýdiń nysanyna aınala qoımapty. Tóbeniń ústinen etegine qaraǵanda belor­tasyn qursaýlap ájeptáýir or qazylyp, aryq tartylyp, kezinde sý júrgizgen arna aıqyn baıqalady. Tóbeden aınala alys tóńirek aıparadaı aıqyn kórinedi, salqyn-sabat, mıýaly-máýeli, saıaly uıyq meken. Eger qorǵannyń kireberis bosaǵasyna qaraýyl qoıylsa, tik tóbeni órlep jaý shabýyldaý múmkindigi az, birinshiden shatqal qııa, ekinshiden belýar­dan arnaıy sheńberlep qazylǵan or, arnaly aryq kim-kimge de bóget bolmaq.

Jalpy, orta ǵasyrdaǵy bekinister men qorǵandar tabıǵattyń túrli kedergileri men eleýli múmkindikterin utymdy pa­ıdala­nyp jasalatyny belgili. Tórtkúltóbe de sondaı nysannyń qatarynda, babalarymyz ony jetildirip belýardan or qazǵan ári qalanyń qorǵan kúmbezin turǵyzyp, qabyrǵasyn sharshylap qalap, qubyr tartyp, abattandyrǵan. Árıne keıingi qazaq handary da bul jerlerdi ózine pana etip, qaıtadan jańǵyrtyp otyrǵan. Sondaı iri tulǵanyń biri eń­segeı boıly er Esimniń bul topyraqta alapasy artyp, arǵymaǵy aýnap, nary shókkeni anyq. Aýyl zııalylarynyń qyzǵyshtaı qorǵaýymen ańyz-ápsanasy tirnektelip jınalyp, eski qala jurty buzylmaı búginge jetken osy kıeli ordanyń esiginiń aldyna jergilikti turǵyndar úı-jaı qurylysyn da sala bastapty.

Tarıhı jadyny oıatýǵa ǵasyrlar boıy yqpal etip kele jatqan qasıetti nysandy «Kıeli Qazaqstan» tizimine tirkep engizý, ǵylymı zerdeleý, arheologııalyq saraptaýdan ótkizý aldaǵy kúnderdiń enshisinde. «Esim han ordasy» atty bul tarıhı jurttyń ulttyq rýhty kóte­rip, shejiremizdi jańǵyrtyp, tarıhı sana­myzdyń qýattanýyna tıgizip kele jatqan sharapaty asa mol. Sonyń bir ǵana mysaly – jeti myń joldan turatyn «Eńsegeı boıly er Esim» tarıhı eposy. Osy topyraqtyń besigine terbelip, áýenine áldılengen Qazanǵap Baıbolov aqyn bala kúninen qulaǵyna sińgen saryndy kólemdi jyrǵa aınaldyrǵan. Al qazaqtyń ejelgi handarynyń eshbirine de mundaı kólemdi epos arnalmaǵany taǵy da anyq. Demek, el zerdesiniń sáýlesi osy tarıhı jyrda sary altynnyń túıirshigindeı ushqyndaıdy, al jyrshynyń uly handar men bılerdiń ishken sýy, jutqan aýasy, basqan topyraǵynan, kókiregi kómbeli qarttardyń kúmbirinen nár alǵany, ­shabyt shaqyrǵany aıqyn. «Esim han ordasy» dep atalatyn qazynaly jurttyń aınalasyna ǵasyrlar boıy shoǵyrlanǵan ǵıbrat pen taǵylym qaınary táýelsizdigimiz nyǵaıǵan búgingi kúni de asa mańyzdy, demek bul tarıhı-rýhanı keshen jańa zaman talabyna saı jańǵyryp qaıta túleýi qajet-aq.

Eki el eposynyń som tulǵasy – er Esim

Esim han týraly ázelgi eposty onyń joryqshy jyraýy bolǵan Jıembet, Marǵasqa jyraý, qyrǵyz Kókim bıler jurtqa taratqany anyq. Ańyz-ápsana, ertek, hıkaıa, qysqa óleń joldary sekildi túrli pishinde el qulaǵyna alýan túrli nusqalary áýelden sińisti bolady. «Eń­segeı boıly er Esim» tarıhı eposyn keıin­gi jyrlaýshy Qazanǵap Baıbolov Esim hannyń bas batyrynyń biri retinde alshyn Jıembet Bortaǵashulyn ataýy da dástúrge degen adaldyqty tanytady. Jyrshy «Esim dalaǵa shyǵyp, ilgeri aıtqan habary boıynsha úsh júzdiń balasyn tegis jınap, han kóterildi... Sol kúnde úsh júzdiń balasynda ataqty tórt batyr bolar edi. Uly júzde, dýlattan Shabaıuly Jaqsyǵul degen mergen edi, qońyrattan Alataý degen batyr edi. Kishi júz alshyn-jappasta Bóritoǵashuly Jıembet degen edi. Úısinnen Súleımen batyr» deıdi. Osylaısha aqyn «Esim seni esirtken, esil de meniń keńesim» degen ór minezdi jyraý Jıembettiń arýaǵyn terbetedi.

Jyrshy Qazanǵap Baıbolov ózi ósken ortadaǵy el aýzynda aıtylyp júrgen sıýjetterdi jınastyryp, toptastyryp epıkalyq dástúrge saı tarıhı jyr týdyrady. Qaharmannyń jaýǵa attanyp ketkende óziniń jaqyn týysynyń elin shabýy, patshalyqty ýaqytsha ıemdenýi, anasy men balasyn qoı jaıǵyzyp quldyqqa salýy, oǵan bas keıipkerdiń jasyryn, kóbinde bet pishinin ózgertip kelýi, ja­qyn­dary ony tanı almaýy, olarmen qaıym óleń aıtyp aıtysýy, artynan elin zu­lymnan azat etip máńgi baqytty etýi – dástúrli epostyń qurylymynda kez­desetin turaqty saryndar. Sol sebepten bul jyr bir qaraǵanda «Alpamys» eposyna kóbirek uqsap ketedi.

 Qyrǵyzdaǵy «Er Eshım» jyrynyń sıýjeti de osyndaı. Eki eldiń eposynda da qalmaqty jeńip kelgen er Esim jaýǵa talanǵan jurtta mal baǵyp júrgen jaqyn týystaryna jolaı kez bolady. Qyrǵyzda er Esimniń áıeli «Bekbekeı» áýenine salyp qasiretti jaǵdaıy týraly óleń aıtsa, qazaqta hannyń anasy besik jyrynyń áldıimen zaryn jetkizedi. Áıtkenmen eki eldegi eposta kezdesetin keıipkerler, oqıǵanyń órbýi múlde bólek. Bir sózben aıtqanda, bul jyr bir epostyń nusqalary emes, jeke-dara týǵan eki bólek dúnıe deýge bolady. Degenmen munda egiz botadaı uqsastyqtar ańǵarylady. Tarıhı tulǵanyń naqtyly ómiri jyrlanǵandyqtan da solaı bolýy zańdy tárizdi. Máselen, hannyń jaý qolyndaǵy jubaıy qyrǵyz jyrynda:

«Qoı qaıtarǵan bizdiń qyz,

Qozy baqqan bizdiń qyz,

Ensheger boılýý er Eshım,

Esen kelse qalmaqtan,

Bizdiń qyzdaı bolar ma eken Siz­diń qyz?», – dep zarlaıdy. Árıne bul shý­maqtar negizinen sol qalpynda Qazan­ǵap nusqasynda qaıtalanady. О́ıtkeni bul tarıhı óleń áý bastan el qulaǵyna sińis­ti bolyp, keıinnen kórkem eposqa kirik­keni sózsiz.

Mingeni Esim hannyń – Sarypqula

Ańyz-dastandarǵa qulaq túrsek, el­diń erekshe qaharmanyna qanat bol­ǵan ǵajaıyp tulpar mingizetinin ań­ǵaramyz. Qobylandynyń Taıbýryly, Al­pamystyń Baıshubary, Qambardyń Qara­qasqasy kóneden jetken altyn ańyzdar, bertingi Qarakereı Qabanbaıdyń Qýbasy, Qanjyǵaly Bógenbaıdyń Narqyzyly, Kenesarynyń Kókbýryly da er serigi bolǵan arǵymaqtar.

Sol sııaqty eńsegeı boıly er Esimniń tulpary Sarypqula týraly ańyzdar da qazaq pen qyrǵyz arasynda ortaq taralǵan. Qyrǵyz eposynda Esim hannyń mingen tulparynyń aty – Sharypqula. Qyrǵyzdar tulpardyń túp ıesi Túgelbaı, Sharypqula kermaral tárizdi ǵajaıyp tylsym janýardan týǵan býdan desedi. Ańyzǵa sensek, Túgelbaıdyń jylqy­synda qısap joq eken, er Esimniń synshysy úıirdiń shetindegi «jabaǵy júni tús­pegen, qum sirke basyp bıttegen» qula­ny tańdap alypty, ol lezde tulparǵa aı­nalady.

Qyrǵyz jyr-ańyzdarynda Esim hanǵa tulpardy Túgelbaı syılaıdy. Túgelbaı týraly Alash qaıratkeri, bilgir tarıh­shy Muhamedjan Tynyshbaev «bul qyr­ǵyzdaǵy Alash zııalysy Eshenáli Ara­baevtyń toǵyzynshy atasy. Eshenáli Arabaevtyń babasy Túgelbaıǵa oljaǵa tartý etilgen qataǵannyń qyzynan týǵan» dep jazady.

Qazaq shejiresinde Túgelbaı – Esim hannyń oń tizesin basqan Qudaıberdi bıdiń uly, onyń týǵan baýyry Álibekten áıgili Tóle bı taraıdy. Bir qyzyǵy, ataqonysta otyrǵan bıdiń búgingi urpaq­tary Túgelbaıdyń qataǵannyń bir qyzyna úılengeni, onyń qyrǵyz ishine baryp áýletimen birge sińip ketkeni týraly shejire-áńgime aıtady. Qalaı bolǵanda toǵysyp jatqan tarıhty kóremiz.

Túgelbaıdyń urpaǵy, Tólebı aýdany Qasqasý aýyldyq okrýginiń turǵyny 1938 jyly týǵan Q.Boshataıulynan folklortanýshy-ǵalym A.Toıshanuly jazyp alǵan Esim han men Tursyn hannyń áý bastaǵy kıkiljińi neden bolǵany týraly ańyz tómendegideı syr shertedi: «Tursyn handa keremet bir tuqymy tulpar týatyn aıǵyr bar edi. Sol aıǵyrdan Esim han da bir qulyn alǵysy keledi. Tursyn han kelisedi, biraq qyzǵanyp, jylqyshysyna «Esim hannyń bıesine aıǵyr shapqan kezde basyn tartyp qap, uryqty syrtqa aǵyzyńdar», dep jasyryn tapsyrma beredi. Mundaı bolatynyn sezgen Esim han da atbegine eskertý jasap, qyraǵy bolýdy tapsyrady. Bıeni ákelip, aıǵyr shaba bergende Tursyn hannyń jylqyshysy aıtqandaı-aq basyn tartyp qalady, ony sezgen Esim hannyń atbegisi taqııasyn tosa qoıady da, uryqty jerge tókpeı quıyp alady. Sóıtip kúılep turǵan bıeni jyǵyp jiberedi de, jatyryna tuqymdy dereý quıady. Osy bıeden keremet tulpar týa­dy da, aqyry eki hannyń baqastyǵy tipti qozyp, aralaryna syna-syzat túse beredi». El aýzynda saqtalǵan ańyz osylaı syr shertedi.

Qazaq arasynda Sarypqula týraly ańyz kóp, tipti, osy sáıgúlikke arnalǵan «Sarypqula» degen halyq kúıi de bar. «Sarypqula tulpardyń nyspysy aıaqty syltyp bastyrtatyn kádimgi saryp aýrýy­na uqsastyqtan týǵan. Sebebi alǵash mingende Sarypqula sáıgúlik denesi qyzǵansha syltı basyp, biraz aqsańdap júredi eken. Al denesi qyzyp, júrisi mandyǵanda oǵan jetetin júırik at joq, ilesetin arǵymaq joq» deıdi. Sol sebepti kúıshi Sarypqulanyń osy júrisin áýenge salyp, hannyń tulparyna kúı arnaǵan.

El arasynda taralǵan jyrda Esim hannyń tulpary teńizdegi sýyn aıǵyr men jeti jyl boıy týmaı júrgen qulatory bıeden jaralǵan deıdi. Qazanǵap jyrynda Esim hannyń mingen tulpary adam basty, jylqy deneli teńiz jylqysynyń aıǵyrynan jaralǵan sýyn tulpar.

Qansha ǵasyrlar ótkenimen Esim han­nyń tulpary Sarypqula, ony hanǵa syılaǵan Túgelbaı, onyń urpaǵynyń bir butaǵy qyrǵyzda qataǵan degen atpen órbip kele jatqany jaıynda qazaq pen qyrǵyz arasynda shejire áńgimeler uqsas aıtylýy kezdeısoqtyq emes, tarıhtyń tereńinde túıtkildi bir túıinniń baryn ańǵartqandaı, arnaıy teksere túsýdi qajet etetin jaıt.

Túıin

Bir kezderi enshisi bólinbegen eki el­diń eposyndaǵy Esim han beınesi birin-biri tolyqtyrǵanymen, eleýli aıyr­mashylyqtar da bar. Qyrǵyz eposynda Esim han – qypshaqtyń hany, qazaq pen qyrǵyzdy jaýdan ortaq qorǵaýshy. Álbette qataǵannyń Tursyn hany – opa­syzdyq jasaýshy búlikshi. Esim hannyń belgili bıi Kókimniń beınesi qyrǵyz nus­qasynda múldem joq. Kerisinshe Kó­kim bıdiń beınesi qazaq Qazanǵap Baı­bolov jyrynda tartymdy somdalady. Baıqaýymyzsha, Qazanǵap jyrlaǵan nusqa tarıhı derektermen úndesip, jyrshynyń paıymy men tanymynan, óz ortasynda aıtylatyn arqaýly áńgimelermen sabaqtasyp, tipti jyrshy jasaǵan keıingi ýaqyttyń da kózqarasy eposqa kirikken. Al qyrǵyz eposy negizinen folklorlyq dástúr aıasyna saı jyrlanǵan.

Qazanǵap jyrda Shákárim shejire­sinen de málimet keltirip, sol derek­ter­diń izimen de oqıǵa jelisin sabaqtap ketedi. Avtordyń áıgili Bekasyl áý­lıe­­niń medresesinde tárbıelenip, shy­ǵys­tyń ilimimen sýsyndaǵany onyń qol­­tańbasynan, sóz saptasynan anyq baı­qalady. Jyrshynyń sóz órneginde arab-parsy sózderiniń jıi ushyrasýy da onyń ıslam dástúrinde, medresede zerdesi qalyptasqanyn baıqatady.

Esim hannyń ordasy, tulpary, batyrlary, Esim han zamanynyń ıgi jaq­sylary, hannyń joryq jolyna qatysty týǵan jer-sý ańyzdary, neshe alýan shejire áńgimelerdiń búgingi kúni de qazaq pen qyrǵyzdardyń arasynda qatar aıtylýy arnaıy zertteýdi qajet etedi.

Esim hanǵa qatysty jer-sý ańyzdary da qazaq pen qyrǵyz arasynda qatar aıty­lyp, kóne tarıhtyń kúmbirin bú­gin­gi kúnge jetkizip tur. Qyrǵyzda «To­ry aıǵyr», «Jorǵanyń beli», «Úl­ken býryl», «Kishi býryl», qazaqta «Kúıik», «Shaqpaq», «Dańǵyrashaldy», «Sha­tyr­tóbe», «Toǵys» sekildi jer-sý attary ańyzymen birge aıtylady. «Jer-sýdyń aty – tarıhtyń haty» degendeı, ólkemizdiń árbir taý-tasynyń ózi kúbirlep syr aıtatyndyqtan, ony órkenıetti zamanǵa saı jańǵyrta bilsek, jastarǵa patrıottyq tárbıe beretin ónege bastaýy altyn kenish bolary sózsiz.

Demek, qazaq pen qyrǵyzdyń ortaq hany bolǵan eńsegeı boıly er Esimniń tulǵasy týraly zerli sózben órnektelip, jer-sý ańyzymen dáıektelgen, búgingi kúngi urpaqqa ulasyp jalǵasqan, ha­lyq mahabbatymen somdalǵan tarıhı epostyq alyp eskertkish keshen qan­das eki halyqtyń baýyrlastyǵyna nur­ly sáýlesin shashyp, tarıhı sanany jań­ǵyrtýǵa ólsheýsiz úles qosa beretini sóz­siz.

Uly Dalaǵa ataǵy jaıylǵan aıbarly saıypqyran Qasym han artyna qasqa jol qaldyrsa, odan keıingi dáýir muǵdarynda «Esim hannyń eski joly» eldiń áleýetin art­tyryp, ulysty uıystyryp, shalqar órisin keńitip, shegara-shebin shegendep, halyqtyq bet-beınesin qalyptaýǵa berik negiz qalaıdy. Týysy Tursyn hannan tý­­ǵan báleket búlikten, baýyrǵa baýyr qarý kezengen qandy qyrǵynnan el bir­ligi setinegen tusta aıbaryn asyryp, alty san Alashtyń alaýyzdyǵyn joıyp, ota­nyna tártip ornatqan qaharly Esim han endi sultandardyń bıligin shekteýge qadam jasaıdy. Babasy Shyńǵys han tusynan qalyptasqan, Uly Jasa zańynan ulasqan tórelerdiń quzyreti yryqtalyp, endi dala bıleriniń yqpaly arta túsedi.

Qyrǵyz Kókim bı, qaraqalpaq Sa­syq bı, qazaqtan Shanshar, Jıdebaı, Qudaı­berdi sekildi bıler eldiń birligin nyǵaıtyp, bılik túzimin jańǵyrtyp, jarǵylaryn jabdyqtaýǵa tabandy ki­risetin bolady. Kóne túrkiden tamyr tartqan bektik (bılik) júıe eldiń saıası ómirine qaıta orala bastaǵandyqtan, bul jora «Esim hannyń eski joly» dep jurt jadynda jańǵyrady.

Er Esim qaharly bıleýshi ǵana emes, ­qazaq eldigine oń reforma jasap, da­nalyqtyń muzart shyńynan alys bola­shaqqa sáýle túsirgen kóregen kósem, tutas Túrkistannyń túgel bıligine qol jet­kizgen qudiretti han boldy. Onyń jo­ryqtaǵy surapyl erlikteri men alyp beınesi el jadynda máńgi jańǵyryp, ańyz-jyrlardyń altyn arqaýyna aınaldy. Sondyqtan eńsegeı boıly Esimniń ordasy qonǵan «Tórtkúltóbeniń» «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy arqyly memleket qaraýyna arnaıy alynyp, tıisti arheologııalyq jumystar júrgiziletin ýaqyt jetti dep oılaımyz. Ońtústik Qazaq­stan oblysynyń ákimi Janseıit Túımebaev bul máseleni aıryqsha nazarǵa alady dep senemiz. Osylaısha qazaq halqynyń tarıhynda óshpes iz qaldyrǵan taǵy bir tuǵyrly tulǵanyń ónegeli murasy elimen qaıta qaýyshar edi.

 Darhan QYDYRÁLI