«Qazaq jazýyn latyn álipbıine kóshirý: jahandaný jaǵdaıyndaǵy memlekettik tildiń damýy» taqyrybyn arqaý etken shara aıasynda lıngvıst ǵalymdar men zertteýshiler álemdik kommýnıkasııadaǵy latyn grafıkasynyń róli, álipbı aýystyrýdaǵy álemdik tájirıbe jáne ǵylymı-ádisnamalyq ustanymdar, rýhanı jańǵyrý: ulttyq bilim júıesindegi ınnovasııalyq ádisteme jaıyndaǵy oılaryn ortaǵa saldy.
Latyn grafıkasyna kóshýdi qamtamasyz etetin alǵysharttar men tetikterdi talqylaýǵa arnalǵan plenarlyq májiliske oblys ákimi Nurlan Noǵaev qatysty. «Álipbı aýystyrý – tarıhı oqıǵa. Osy halyqaralyq konferensııa jumysy memlekettik mańyzdy máseleniń teorııalyq jáne tájirıbelik suraqtaryn ortaǵa salyp, ǵalymdardyń pikirlerin bólisýge baǵyttalyp otyr. Sonyń ishinde latyn grafıkasyna erterek kóshken týystas túrki tildes elderdiń tájirıbeleri, sheteldik ǵalymdardyń salıqaly oılary aldaǵy jumysymyzǵa septigin tıgizedi dep esepteımiz», dedi aımaq basshysy.
Májilis saltanatty sátpen bastaldy. H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Abzal Táltenov osy sharanyń qurmetti qonaǵy retinde týǵan jerine arnaıy kelgen fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Baqytjan Hasanulyn 80 jas mereıtoıymen quttyqtap, qurmet kórsetti.
TMD kólemindegi áleýmettik lıngvıstıkanyń negizin qalaýshy belgili ǵalym Baqytjan Hasanuly «Memlekettik tildi jahandaný tuzaǵyna túsirmeý kerek» degen pikirin aıtty. «Ǵalym retinde álipbıdiń sońǵy qabyldanǵan nusqasy sosıolıngvıstıkalyq talaptarǵa saı emes dep esepteımin. Sondyqtan aldymen latyn grafıkasyna kóshirýdiń ustanymdaryn aıqyndap alýymyz kerek. A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń fonetısteri daıyndaǵan «Ulttyq álipbıdiń» durys túzilgenine sosıofonetıkalyq turǵydan kóz jetkizýge bolady. Qazaq tiline qyzmet etetin qazaq álipbıin aǵylshyn pernetaqtasyndaǵy 26 tańbaǵa tańý – qatelik. Zamanaýı kompıýterdiń álipbıimizdi negizge alyp, qyzmet kórsetýin qamtamasyz etý jolynda naqty sharalar jasalýy tıis», deıdi Baqytjan Hasanuly.
Onyń aıtýynsha, jańa álipbı retinde usynylyp otyrǵan tehnıkalyq álipbı qabyldansa, tilimiz kompıýterge ıkemdeledi, aǵylshyndandyrý prosesi júredi de, ulttyq boıaýymyzdy joǵaltamyz. Osy rette ǵalym «Ulttyq álipbı» jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolsa, eshteńeden utylmas edik» degen pikirin ortaǵa saldy.
Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetiniń tóraǵasy Qýat Borash atqarylyp jatqan jumystardy baıandaı kele: «Latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıi jasaldy. 2025 jylǵa deıin kezeń-kezeńmen kóshý josparlanyp otyr. Maýsym aıynyń sońynda alfavıttiń tujyrymdamasyn bekitip, qyrkúıekte Ulttyq komıssııaǵa usynamyz. Sodan keıin latyn qarpine oqý-ádistemelik jaǵynan kóshý bastalady», dedi.
Konferensııaǵa Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrkııa, Ázerbaıjan, Reseı elderinen kelgen ǵalymdar, oqytýshylar men stýdentter qatysty. О́zbekstan Respýblıkasyndaǵy Ándijan memlekettik ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Shahıda Shahabıtdınova alfavıt problemasyna áleýmettik turǵydan qaraýdyń mańyzyna toqtaldy. Ázerbaıjan Ulttyq ǵylym akademııasy Til bilimi ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisi, ǵylym doktory Maıyr Áskerov qazaq álipbıiniń jańa nusqasyn qabyldaý eń aldymen túrkitildes halyqtardy ózara jaqyndastyrýǵa baǵyttalǵan qadam degen pikirde. Álipbı jasaý kezinde lıngvo-psıhologııalyq negizdegi erejelerdi saqtaý kerek. Osy erejelerdiń segizi latyn grafıkasyna negizdelgen jańa qazaq álipbıinde baryn baıqadyq deıdi ol.
Túrkitildes memleketter yntymaqtastyq keńesi bas hatshysynyń orynbasary Omer Kodjaman latyn grafıkasyna negizdelgen álipbı máselesi boıynsha Túrki keńesi men Halyqaralyq Túrki akademııasy zertteýler júrgizgenin, 2012 jyly biryńǵaı álipbı úlgisin jasaǵanyn aıtty. «Qazaq álipbıin latyn grafıkasyna negizdep qaıta jasaqtaý prosesi bastalǵanda biryńǵaı álipbı úlgisi boıynsha ortaq termıonologııa keńesiniń jumysyn, ózge túrkitildes memleketterdiń zertteý jumystaryn Qazaqstanǵa joldadyq. Endi, mine, qabyldanǵan sońǵy álipbı úlgisinde sol jumystardyń eskerilgenin kórip otyrmyz», deıdi O.Kodjaman.
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytý respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory Erbol Tileshev, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Memlekettik basqarý akademııasy Batys Qazaqstan oblysy boıynsha fılıaly dırektorynyń orynbasary Bolat Jeksenǵalıev, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory Sherýbaı Qurmanbaıuly, basqa da ǵalymdar latyn grafıkasyndaǵy jańa qazaq álipbıin engizýdiń mańyzdy tustaryna toqtaldy.
Memleket basshysynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn júzege asyrý maqsatynda ótken konferensııada ǵalymdar, til janashyrlary men qoǵam qaıratkerleri baıypty baıandamalar jasady. Eki kúnge sozylǵan shara qorytyndysy boıynsha daıyndalǵan usynystar jańa álipbı engiziler tusta eskerilse, maqsattyń oryndalǵany.
Baqytgúl BABASh,
«Egemen Qazaqstan»
ATYRAÝ
