Kásipodaqtar qyzmeti jańa formatta júrgizilýde

Jasy­ratyny joq, kásipodaqty áli kúnge deıin ózi jáne otbasy músheleri úshin shıpajaılar men demalys úılerine, lagerlerge joldama beretin uıym retinde qabyldaıtyndar barshylyq. Sóıte tura, kásiporyndardaǵy qandaı da bir daýly nemese áleýmettik máselelerdi sheshýde kásipodaqtan belsendilikti talap etedi. Kásipodaqtarǵa keńestik dáýirdegideı qaraıtyndar da, qazirgi zamannyń talaptaryna sáıkes bolýyn qalaıtyndar da az emes. Negizinen elimizde kásip­tik odaqtardyń jańa júıe­si quryldy, jumys berý­shi men jumysshynyń ózara qatynas­taryna kózqaras jańardy. 

Kásipodaqtar federasııasy respýblıka­myzdaǵy eń sany kóp uıym sanalatyny da kóp jaıtty ańǵartady. Onyń quramyna 18 salalyq kásiptik odaqtar birikken, jalpy sany 2 mıllıonnan astam múshesi bar. Olardyń ishinde 221 752 adam – Ońtústik Qazaqstan oblysyndaǵy 2161 bastaýysh kásipodaq uıymdarynyń músheleri. Resmı statıstıka bo­ıynsha, elimizdegi jaldamaly jumysshylar sany 6 mln adam bolsa, sonyń 35 paıyzy kásip­odaq uıymdaryna múshe.

Mem­leket basshysy kásipodaqtar eńbek qatynastaryn retteýde jáne eńbekkerler men jumys berýshiler arasynda syndarly dıalog ornatýda mańyzdy ról atqaratynyn atap ótken bolatyn. Al syndarly dıalog eń­bek naryǵynda jumys berýshi men jumysshynyń arasynda eńbek qatynastaryn retteıtin ekijaqty kelisimshart nemese eńbek ujymy men jumys berý­shiniń arasynda ujymdyq shart bolǵan jaǵdaıda ornaıtyny málim. Iаǵnı barlyq is-áreket zań sheńberinde jáne ashyq bolýy tıis. Alaıda sol ujymdyq shart arqyly eńbek adamynyń eńbek etý quqyǵy rettelip otyra­tynyn eskermeıtinder de joq emes. Kásipodaq aza­mat­tar­dyń áleýmettik-ekonomı­kalyq jáne zańdy eńbek quqyq­tarynyń buzylmaýyn, eńbek qaýipsizdiginiń saqtalýyn qada­ǵalaıtyny málim. Eńbek quqy demekshi, eger jumysshylarmen kelisimshart jasalyp, qolyna bir danasy berilmese, onda jumys berýshi Eńbek kodeksiniń 33-babyn buzǵany bolyp sanalady.

Elbasy N.Nazarbaev «jumysshylar ózderin laıyqty sezinýleri úshin kásipodaqtar qoz­ǵa­lysy óz bıiginde bolýy tıis» degen bolatyn. Iаǵnı eńbek zańnamasynyń saq­­ta­lýyn qadaǵalaý, talap etý uıym úshin mańyzdy da ja­ýap­ty mindet. Osy oraıda, aıta keter­lik máseleler de bar­shy­­lyq. Mysaly, ákimshilik zań­­namamen qarastyrylǵan sha­ra­lar qaýqarsyz jáne az, eń­bek qatynasy men qaýip­siz­digi turǵysyndaǵy zań buzýshylyqqa qarastyrylatyn eń aýyr jazanyń ózi sol zań buzýshylyqtyń qaýiptiligi men odan keler saldardyń dárejesine saı kelmeıdi. Zań talaptaryn tıisti oryndaýǵa ketetin shyǵyndar men zań buzýshylyq anyqtalǵan jaǵdaıda tóleıtin aıyppuldardy salystyra otyryp, jumys berýshi kóbi­nese Eńbek kodeksiniń talap­taryn saqtaǵannan góri aıyp­pul tólegen tıimdi degen qory­tyn­dyǵa kelip jatady.

Eńbek zań­na­masyn buzý faktileri zań talap­tarynyń oryndalýyn ba­qy­lamaýdan da týyn­daıdy. Bul oraıda tıisti zań­na­malar­ǵa birqatar ózgeris en­gizýdi usyna­tyn bolamyz. Aıta ketý kerek, kásipodaq – jumys­shylar­dyń quqyǵy men múddesin zań júzin­de qorǵaýǵa quqyǵy bar jal­ǵyz qoǵamdyq uıym. Eńbek kodek­sin ázirleý kezinde Kásip­odaq­tar federasııasy usynǵan 200-den astam ózgeristiń 117-si engizildi.

Elbasy Joldaýynda «Eń­bek naryǵynyń tıimdiligin qam­ta­masyz etip, árbir adamnyń óz áleýetin iske asyra alýy úshin jaǵdaı jasaýdyń mańyzy zor» ekeni aıtylǵan bolatyn. Búginde jumyssyzdyq deń­geıin tómendetý baǵytynda atqa­ry­lyp jatqan is az emes. Ju­mys­qa ornalasqan azamat taby­syn molaıtýǵa múddeli, turaq­ty­lyqty, eńbeginiń ádil baǵa­lan­ǵanyn qalaıdy. Mine, osy oraıda ujymdyq kelisimsharttyń, ıaǵnı eńbek jáne áleýmettik-ekonomıkalyq máselelerdi sheshý úshin jumys berýshi men jumysshylardyń bir nemese birneshe ókilimen arada jasalatyn jazbasha túrdegi quqyqtyq aktiniń mańyzy zor. О́kinishke qaraı, qajettiligi joq dep sanaıtyn kompanııalar da kezdesedi.

Jumysshylardyń quqyqtyq saýatsyzdyǵyn paıdalanatyndar da tabylady. Sondaı-aq kelisim­shart túzýdi suraıyn dese, jumystan qýyla­myn ba dep qorqatyn jumysshylar da joq emes. Sońǵy eki jylda memleket­tik eńbek ınspek­tor­larynyń tekserýi nátıjesinde jumysshylarynyń eńbegin tıisti kelisimshartsyz paıdalanyp kelgen myńnan astam jumys berýshi anyqtalyp otyr. Olar negizinen qurylysta, saýdada, qoǵamdyq tamaqtaný oryndary men aýyl sharýashylyǵynda júrgen mamandar. Osyǵan baılanysty jasyryn jáne qalyptan tys eńbek qatynastaryn qysqartý, jumysshylardyń quqyqtary men múddelerin qorǵaý deńgeıin kóterý maq­satynda 2018 jáne 2019 jyldary «Eńbek kelisim­shartyn jasańyz!» atty res­pýb­­lıkalyq aksııa ótýde. 

Elbasy Joldaýynda nátı­jeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy aıasynda onyń quraldaryn nyǵaıta otyryp, halyqtyń osy sanattaryn keńinen tartý qajettigi aıtyldy. Osy oraıda OQO kásipodaǵynyń oqytý ortalyǵynda Nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamasy aıasynda birin­shi baǵyt boıynsha jumyssyz azamattar oqytylady. 200-ge jýyq adam qamtylyp, olar­dy toqymashy, aspaz, júr­­gizýshi, jıhaz qurastyrýshy sekil­di 8 mamandyqqa oqytý kóz­delýde. Teorııa bir aı oqy­ty­lyp, eki aı praktıkalyq sabaq qaras­tyrylǵan. Qazirgi tańda baǵdarlama aıasynda is-tá­jirıbeden ótý úshin óńirdegi iri kásiporyndarmen kelisim jasaldy. Azamattar tegin oqytylady. Aıta ketelik, oblys boıynsha ótken jyly baǵdarlama aıasynda 12 159 adam oqýǵa jiberilse, bıyl 7200 adam oqýmen qamtylmaq. 

Kásipodaq músheleri tarapynan tólegen jarnalarynyń qaıda jumsalyp jatqany, shıpajaılarǵa beriletin joldamalar týraly da suraqtar qoıylyp jatady. Barlyq máse­lede ashyqtyqtyń, jarııa­lylyqtyń bolǵanyn qalaımyz, árıne. Jarnalardyń orta eseppen 70 paıyzy bastaýysh kásipodaq uıymdarynda qalady, al 30 paıyzy kásip­odaq apparatynyń qalypty jumys isteýi úshin oblystyq jáne res­pýb­lıkalyq deńgeıdegi kásip­odaq­tarǵa bólinedi. Kez kelgen salalyq kásipodaqtaǵy shtat sany 2-3 adamnan aspaıdy.

Bas­taýysh kásipodaq uıymdary óz­deriniń kásipodaq jınalymdaryn óz ujymyndaǵy kez kelgen is-sharaǵa jumsaýǵa quqy­ly. Aıta keteıik, bul joldama­lardyń baǵasy qymbattap qana qoımaı, kóp adamǵa qoljetimsiz bo­lyp qaldy. Sebebi buǵan de­ıin áleýmettik tólemder kásip­odaqtarǵa, kásipodaqtar janyn­daǵy arnaıy qorǵa baǵyt­talyp, kásipodaqtar jumys­shylarǵa arnalǵan joldamalardy satyp alatyn, ony óz baǵasynan 90 pa­ıyz arzan nemese tegin tarata ala­tyn. Qazir kásipodaqta ondaı qor joq. Bastaýysh kásipodaq uıymy ózinde qalǵan jarnany óz qalaýy­men jaratyp, onyń qaı­da jum­sal­ǵany týraly jyl sa­ıyn kásipodaq músheleri aldynda esep bere alady.

Desek te, ótken jyly 10 salalyq kásipodaqta 4100 adam saýyǵýǵa joldama aldy. Onyń ishinde 2938 joldama OQO bilim berý jáne ǵylymı qyzmetkerleriniń oblystyq kásipodaq komıtetine tıesili, bul maqsatqa 160 mıllıonnan astam teńge bólingen bolatyn. 1114 balany saýyqtyrý maqsatynda 16 mıllıon teńgege jýyq qarjyny oblystyq bilim berý jáne ǵylymı qyz­met­kerleriniń kásipodaq komı­teti bóldi. OQO mádenıet jáne aqpa­rat kásipodaqtary ob­lys­tyq komıteti tarapynan júzý basseınine 52 abonement bólindi. Sondaı-aq den­saý­lyq saqtaý kásipodaqtary fı­lıa­lynyń quramyna kiretin stý­dentterge qoǵamdyq ómirge belsene qatysqandary jáne úzdik sabaǵy úshin Ortalyq kásipodaqtar keńesiniń atynan jáne kásipodaqtyń OQO fılıaly atynan jyl saıyn konkýrs negizinde ataýly stıpendııa taǵaıyndalady.

Berik BEKJANOV, 

«Ońtústik Qazaqstan oblysynyń kásipodaqtar ortalyǵy» aýmaqtyq kásipodaqtar birlestiginiń tóraǵasy