Onymen qoımaı, qazaqtyń tilin tilimdep, jer ataýlaryn túsiniksiz sózdermen ózgertip, bul ultty osylaı esten tandyrmasaq, bas kótere beredi, ońaıda jan bere qoımaıdy, dep máńgúrttendirýdiń barlyq túrine bardy.
Áıtse de Táńir jarylqap, qazaq azattyǵyn aldy. Tunshyqtyrdyq degen ult ulylary ortaǵa oralyp, jurtym degen julyny bar ıdeıa saltanat quryp, til tórge ozdy, jer, eldi meken, kóshe ataýlary qalpyna kelip jatty. Bul uly qadam qazir de jalǵasyn taýyp, baıyrǵy ataýlarymyz jańǵyryp, úzilgen tamyr nárlenip, japyraq jaıyp jatyr. Ony bizder kóre bilsek, túsinip túısinsek, jas urpaqtyń boıyna darytsaq utylmaımyz. Tipti buny aldyńǵy tolqynnyń minsiz mindetine aınaldyrsaq, úlken-kishimiz ult isi desek, qane.
Jaqsy-jaman bolsyn, keńes zamanynyń irgesi mujylyp, keregesi syqyrlap, shańyraǵy selkildeı bastaǵan 1989 jyly «Til týraly» tuńǵysh zań qabyldanyp, ana tilimiz memlekettik mártebege ıe boldy.
Bul ultymyzdyń 1986 jylǵy qasiretti kóterilisinen keıingi qoly jetken alǵashqy jeńisteriniń biri edi. Sóıtip táýelsizdiktiń basty shartynyń biregeıi sanalatyn – til táýelsizdigine jol ashyldy. Bul uıqydaǵy sanaǵa sáýle túsirip, «ult jumysy ulǵaıyp» (A.Baıtursynuly), men kim edim degenge den qoıǵyzyp, oı kózin ashty, kóńildi oıatty, alǵa jeteledi.
Keshikpeı «Biz otarshyldyqtyń qaqpanyna túsken kezdegi jerimizdiń úshten bir bóliginen aıyrylyp, táýelsizdik aldyq», dep Aqseleý Seıdimbek atap aıtqandaı, babalar armany oryndalyp, keıingi urpaq tilegi qabyl bolyp, ulttyń «Kózińdi ash, oıan qazaq, kóter basty!» (J.Aımaýytov) dep azattyǵymyzǵa qol jetkizdik. Budan keıingi barlyq tirlik ult jumysyna jalǵasty.
Sodan beri shırek ǵasyrdan asyp, úsh onjyldyqqa bet túzedik. Esti qazaq – el ıesi, jer ıesi ekenin uqty, uqpaǵandar utylmaı qoımas.
О́ıtkeni Elbasynyń kemel saıasatynyń arqasynda ózge jurt ókilderi tórge talaspady, el ıesi, jer ıesi qazaq ekenine esh shúbá keltirmedi. Shı shyǵarmady. Qabyrǵaly qazaqtyń bireýdi alalaýdan aýlaq, keń nıet, túzý pıǵyly – buǵan septigin tıgizgen bolýy kerek. Onyń ústine burmasy, qospasy joq «Túnde – uıqy kórmedim, kúndiz – kúlki kórmedim, qyzyl qanym tógildi, qara terim sógildi, kúshimdi sarqa jumsadym, jaýǵa da shaptym qursanyp – bári elim úshin», dep ketken abyzdar únin uǵyp, tarıhymyzdy túsingen bolar.
Osyny ózimizdiń bar qazaq Alash uldary sekildi: «Azattyq tańy atty. Tilekke qudaı jetkizdi» dep, Sultanmahmut (Toraıǵyrov) sekildi: «Alash týy astynda, Kún sóngenshe sónbeımiz... Qandaı shaıtan kelse de, Aldaýyna kónbeımiz» dep túsinip, túısine aldy ma eken?
Bulaı deýge sebep, ana ǵasyrda memlekettik mártebe alǵan tilimizdi óz topyraǵymyzdy basyp júrgen bútin qazaq, bútin bilmeı jartykesh bolyp, birinen-biri kórip, birine-biri siltep kele jatqany ras. Tipti keı azamattardyń ana tilin ózi bilýi bylaı tursyn, erteń el ıesi bolar urpaǵyn ózge tildiń jeteginde jiberýi ókindiredi. Kóshede shubyryp júrgen syǵan da ana tilinde shúıirkelesip bara jatqanyn kórgende, óz qandasymyzdyń ul-qyzymen shúldirin, ata men ájelerdiń byldyryn qulaq shalǵanda, «quldyq sanadan áli de qutylmadyq-aý» demeske sharań qaısy?! Mundaı áttegen-aılardy endigi jerde ózgeden kóre almaımyz. О́z kinámiz de, kúnámiz de ózimizde bolýy tıis.
«Bizdiń búkil tarıhymyzdan men eki oljamyzdy bólip atar edim. Onyń birinshisi, árıne ata-babalarymyz ózderiniń qanyn tógip, janyn berip júrip, aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen qorǵap qalǵan qazaqtyń qasıetti jeri. Taǵy bir oljamyz – sol ata-babalarymyzdyń arqasynda bar boıaýymen, syrly sazymen osy kúnge aman-esen jetken tup-tunyq, móp-móldir, qazaq tili», degen Prezıdent Nursultan Nazarbaev memlekettik til mártebesin BUU minberine shyǵaryp, «Ulttyq sana ulttyq tilmen qalyptasady, ultty kúsheıtýdiń birinshi tetigi – til» dedi.
Buryn qazaq mektebin ashý qasiret bolatyn. Bir zamandary, ıaǵnı keńes dáýiri jelkeden qysyp turǵanda til máıegi qazaq mektebinde dep ultshyl Shona Smahanuly júgirip júrdi. Bul kúnderi ondaı júgiris kelmeske ketti. Qazaq balasynyń kóbi qazaq mektebine bet burdy.
Buǵan bir mysal keltirer bolsaq, bıyl mektep bitirip jatqan túlekterdiń 75 paıyzy qazaq tilinde, 25 paıyzy ǵana orys tilinde synaq tapsyrady eken. Ana tildiń tórge ozýynyń bir kepili osydan da ańǵarylmaı ma?
Taıaýda ǵana uly dalanyń, uly eldiń qorǵany sanalatyn áskerimiz – Otan qorǵaýshy kúni:
«Men – qazaqpyn,
Boıymdaǵy qan qazaq.
Men – qazaqpyn,
Men shyrqaıtyn án qazaq...
Men – qazaqpyn,
Túrim qazaq, til qazaq.
Men – qazaqpyn,
Men aıtatyn jyr qazaq!» dep sapta júrgen sarbazdar sherýde asqaq únmen ult ánin áýeletti. Bul da tórge ozǵan tildiń mereıin ósirip, júrekti terbegen sát boldy.
Sońǵy kezderi joǵarydaǵy laýazym ıeleriniń «tili shyǵyp», tirlikteri ońala bastady. Buryn tili múkister ımene qoımaýshy edi. Endi kim ne der eken dep jasqanshaqtap qaldy.
Tipti keıbir mınıstrler kósile sóılep, ult tiliniń bedeline bedel qosyp jatyr. Olarǵa qaraǵan biraz baǵynyshtylar da typyrlaı bastaǵan sekildi. Bul aradaǵy basty másele, ýaqyty keledi dep arqany keńge salýdan, enjarlyqtan, «úırenemiz ǵoıdan» qutylsaq, boıkúıezdikten aırylsaq, «О́zge ulttyń jastary, tipti jasamystary da bile bastaǵan meniń tilim maǵan nege jat bolýy tıis», dep namysqa qamshy bassaq, tek tamyrymyzǵa tereń kóz jiberip es jısaq, til bilý qyzmet úshin emes, babalar aldyndaǵy paryzymyz desek, ana tilin túsinbeıtinder joıylyp, til tuǵyry bekıtini aıdaı anyq.
Iá, mundaı ult isine erekshe jaýapkershilik qajet. Biz úshin osy kemshin bolyp turǵan tárizdi . Jasyratyny joq, tórge ozǵan ana atymen atalatyn tildiń qasıetin áli bile qoımaǵan bir tolqyn urpaq bar sekildi. Ondaılar oryn teýip otyrǵan mekemeler de az emes-aý! Barshylyq.
Solarǵa qaraǵan biraz jas: «o da adammyn dep júr ǵoı» (Abaı) deı me eken, birazynyń boıynan selqostyq baıqalady. Degenmen álgi tolqyn jańarǵan soń, tórge ozǵan til tóreniń de, olardyń tóńiregindegilerdiń de, qazaq jerin meken etken aq adal azamattardyń da tiline aınalatyn shyǵar.
Bul aradaǵy basty másele, qaıtalap aıtsaq, ashy da bolsa aqıqat –qazaqtyń óz tiline degen janashyrlyǵynyń kemdiginde bolyp tur. Osy janashyrlyqty kinálaspaı, judyryqtaı jumylyp tez arada jónge salsaq, tórge ozǵan tilimizdiń baǵy da janady, mártebesi de artady, artyq-kem áńgime de tyıylady.
Endeshe, ana tilmen atalatyn qazaq tiliniń taǵdyry namys oty naızaǵaıdaı jarqyldaǵan óz boıymyzda, janymyzda, qanymyzda jatqanyn biletin kez kelgendi qoıyp, ótip bara jatqandaı ma, qalaı? Mundaı ult isine aldymen máńgilik tildi tereń bilmeı shubarlaıtyndar, sóz mánin uqpaı shubyrta beretinder, shımaı-shatpaq jazyp, sóıleıtinder, nemquraıdylyqqa boı aldyryp júrgender, ult upaıyn óz upaıyn túgendeýge beıim turatyndar zeıin qoısa, «Qaıran til, qaıran sóz, nadanǵa qadirsiz» (Abaı) ekenin, «Tilin bilmegen túbin bilmeıdi» (Ǵ.Músirepov), «Jylatatyn da, jubatatyn da – sóz» (B.Momyshuly) degendi jalpy qazaq uqsa, utylmas edi. Sonda tórge shyqqan til qyrandaı samǵap, qazaqtyń tórt qubylasy alańsyz túgendeler edi.
Súleımen MÁMET,
«Egemen Qazaqstan»
