Aýyzsha áńgime aıtýdyń jelisin tartymdy jalǵaıtyn olardyń sheberligi quddy kórkemdik zańdylyqqa baǵynatyndaı kórinetin. Kirispesin bastamastan buryn ádeıi aıal jasaıtyn sátteri tyńdaýshyny eltkizip qana qoımaı, bet-pishinderiniń qubylýlarynda jortaqylyq atymen joq edi. Túıile shúıilip qadalǵan mezette qartań júzine uıalaǵan aıbyn seıilmegen kúıi irkilis tapqanda – basqa raıǵa aýysýyn taǵatsyzdandyra kúttiretin ústemdigin sezdiretin. Osylaı ózine birjola qaratyp alǵan soń oqıǵanyń sheshimin aldyn ala boljatyp úlgirtpesten shymyrlata baıandaı jóneletin. Biz osyny kórdik, júregimiz eljirep, kóńilimiz bosasa da, kúni ótip bara jatqan ony eskilikti dástúr sanaǵanymyz, árıne, ókinishti-aq.
Atalarymyz ben ájelerimizdiń aýyzsha áńgimesiniń tartymdylyǵy – tolyq ashylyp bitpegen ǵylym. Kompozıtor Erkeǵalı Rahmadıevtiń ótken-ketkendi eske alyp, áńgimelegendegi sheberligi qazaq qarııalarynyń ustanymyn eske salatyn. Máskeý kórip, shetel assa da, ulttyq reńkke eshteńe aralastyrmastan oqıǵany shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı jup-jumyr baıandaý jóninen bilikti degen álgi ádebıetshiden bir kem soqpaıtyndaı kórinetin. Ol qatarda bir ǵana Erkeǵalı Rahmadıev deısiz be, mundaı narqasqalar qazaqta jeterlik edi. Olardyń qadirin bilip, qasıetin aıyratyn talǵam-tanymǵa qazir qazaqsha jalpaq tilmen aıtqanda, bir qara kórineıin degennen saý emes. Jastaý kezimizde «Lenınshil jas» gazetinde Baǵdat Jandosaı degen sýretterdi árleýshi kisi jumys istedi. Talaı jaısańdardyń kózin kórip, dámdes bolǵan jaryqtyqtyń estelikteriniń órnekteri de ózgeshe edi. Sózderdiń aıtylýyn qaıtalatyp, álegińdi shyǵara bergen soń odan qashqaqtap, qasyna jýymaıtynbyz. Qazaqsha dybys qatý ústinde daýys sozylymynyń názik mezetteri orysshalanyp bara jatqanyn sezdirýiniń ózi uǵa bilgen kisige úlkendik eken ǵoı. Qazaq tiliniń búkil sharýasy jýrnalıst-jazýshy, fılologtardyń moınynda da, qalǵandardyń onda múlde qatysy joqtaı qulyq qazaq janyn jaılap alǵan tárizdi. Jańaǵydaı qarııalar máńgi jasaıtyndaı kórinip, ýaqyt keń bolǵanda áńgimelesermiz dep bárin erteńge shegere bergenniń aqyrynyń tiri kýágerine aınalyp úlgergendegi jaǵdaıymyz mynaý. Qazaq radıosyna qartań tartqan til mamany arnaıy kelip, qazaq tili fonetıkasyn durystaýdyń mánaqasy týraly áńgime ótkizetin. Oǵan da jetkilikti mán berip, oı qorytqanymyzdyń naqty nátıjesin kóre almaı zar kúıge túsesiń.
«Adam ólsheýli, Alla sheksiz» degen uly oıshylymyzdyń anyqtamasynyń dáldigin kezinde qanshalyqty eskergenimizdi kim bilsin, qazir qazaq tiliniń darııa muhıtynyń aıdynyna jaqyndaý túgili jaǵasynda maltyp, ári qaraı barýǵa júreksinetinimizdi nesine jasyramyz. «Men de ózińdeı baıtaq edim, keń edim, qyzyǵyńdy erkin kórip kelemin, sen de aıamaı berdiń maǵan baryńdy, men de aıamaı barymdy saǵan beremin» dep kezinde asqaq terbegen Qasym aqynnyń ólshemi árqaısymyzdyń júregimizden berik oryn alýy tıistigin tap osy jasyńda seziný keshtik etpeıtin shyǵar dep ózińdi jubatyp qoıǵannan basqa amalyńnyń joqtyǵyn moıyndamasqa sharań qaısy. Qarshyǵa bitimdi aqynnyń «men de ózińdeı baıtaq edim, keń edim» deýge qaqyly ekenin jete seziný úshin eń áýeli ózińniń nıetiń tup-týra sondaı taza bolý kerektigine oı ádilettiligine júgingende baryp kóziń jete túsetindeı. Myń-san márte mysalǵa alynǵan bul joldardyń tóten minezdiligin bylaı qoıǵanda – aǵynan jarylýdyń jan aıamas shynaıylyǵynyń qýaty kózińe jas úıiretindeı. Endiginiń kinálaýǵa toly ısharalardyń birine de urynbaǵan osyndaı kesek irilik kerek deseńiz bizdiń basty ıdeologııamyzǵa aınalýy kerek. Qazirgi atyshýly qaıratkerimizdiń biri kózi tiri zııaly qaýymdy bylaı qoıyp, úlkendi-kishili arýaqtarǵa óshi ketkendeı urynýy aqylǵa syıymsyz. Eli úshin, tili úshin qurbandyqqa barý jolynda ózgelerdi kinálaı berýdiń jarasymy kún ótken saıyn azaıyp barady. «Men de aıamaı barymdy saǵan beremin» degen Qasym ustanymy sondyqtan árbir qazaqqa aýadaı qajet-aý.
Jumabaı ShAShTAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
