ZAŃNAMANY JETILDIRÝ – JETISTIKKE QOL JETKIZÝ

Elbasy Nursultan Nazarbaev “Jańa on­jyl­dyq – jańa ekonomıkalyq órleý – Qa­zaqstannyń jańa múmkindikteri” atty halyqqa Joldaýynda kelesi onjyldyqta memlekettiń dáıekti túrde damı túsýin qamtamasyz etýge múm­kindik beretin naqty mindetter men basym­dyqtardy aıqyndap berdi. Onda árqaısymyzdy ómirdi jaqsarta túsý úshin kúsh-jigerimizdi jumyldyrýǵa ekonomıkalyq jáne áleýmettik salalardaǵy problemalardy birlesip sheshýge shaqyrady. Endi Ádilet mınıstrligi osy mindetterdi oryndaýǵa belsene kirisip ketti. Atap aıtqanda, jaqyn ýaqyttaǵy jumys baǵyttarynyń Nur­sul­tan Ábishuly Nazarbaevtyń qoǵam aldyna qoıǵan mindetterimen tikeleı ushtasýyn jáne sáıkes kelýin aıqyndap, negizgi baǵyttar boı­ynsha reformalardy bastady. Ásirese, bul zań shyǵarý qyz­metin jaqsartýǵa, bıznes ashýdy jeńildetýge, penıtensıarlyq júıeni izgilendirýge, notarıat pen advokatýra qyzmetinde aza­mat­tarǵa qyzmet kórsetýdi jaq­sartýǵa ári atalǵan salalarda sy­baılas jemqorlyq deńgeıin tó­mendetýge baǵyttalǵan ózgeris­ter­ge de qatysty bolyp otyr. О́ıtkeni, Pre­zı­denttiń Joldaýynda aıtylǵan mindetterdiń biri – “senimdi quqyqtyq orta qalyptastyrýdy jalǵastyrý jáne zańdardyń sapasyn arttyrý” máselesi zań shyǵarý salasynda mınıstrliktiń qyzmetine jatady. Biz zańnamalyq aktilerdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jáne olardyń tıimdiligin baǵa­laý úshin zańdarǵa júıeli quqyqtyq monıto­rıng júrgizý talap etiledi dep esepteımiz, bul úshin mınıstrlik tıisti tetikti pysyqtaýda, ıaǵnı zań jobasyn daıyndaýshy árbir organ turaqty negizde úkimettik emes uıymdar ázirlegen zańdarǵa taldaý jasaıtyn bolady. Budan basqa, zań shyǵarý qyzmetiniń sapa­syn arttyrý maqsatynda Memleket basshysy­nyń tapsyrmasymen Zań shyǵarý ınstıtýty­nyń uıymdyq-quqyqtyq nysany jaýapker­shi­ligi shekteýli seriktestikten erekshe mártebesi bar memlekettik mekemege ózgerdi. Bul qyz­met­kerler jalaqylaryn ósirýge jáne ınstıtýtqa bilikti mamandardy tartýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar, bul zań shyǵarý bastamalaryn ǵylymı turǵyda pysyqtaý sapasyn, sondaı-aq boljaý-taldaý qyzmetin jaqsartýǵa tıis. Qazirgi sátte jańadan qurylǵan ınstıtýttyń ujymy qalyptastyrylýda. Prezıdent Joldaýda atap ótkendeı, daǵ­darystan keıingi kezeńde memlekettiń damýynda negizgi lokomotıv bıznes qurylymdary bolady. Memlekettik organdardyń aldyndaǵy maqsat – bıznes ahýaldy jaqsartý jáne shıkizat sek­to­ryna táýeldilikti tómendetý, ıaǵnı ekonomı­kany ártaraptandyrý. Bul jaqynda ádilet organdarynda tirkelýge tıis jańa óndirister men káspioryndardyń kóbirek ashylatynyn bil­diredi. Demek, mınıstrlik pen onyń qu­rylymdyq bólimsheleriniń júgi de arta túsedi. Byltyrǵy jyly ádilet organdarynda 20 myńǵa jýyq zańdy tulǵalar, sonyń ishinde 12 myńnan astam shaǵyn kásipkerlik sýbektileri tirkeýden ótti. Bıznes qurý rásimin ońaılatý jáne ákimshilik kedergilerdi joıý jumystary atqaryldy. Atap aıtqanda, Parlament zańdy tulǵalardy memlekettik tirkeý jáne fılıaldar men ókildikterdi eseptik tirkeýdi jeńildetý máseleleri jóninde zań qabyldady. Kórse­til­gen zańda úlgilik jarǵy boıynsha shaǵyn ká­sipkerlik sýbektilerin tirkeý merzimin 1 ju­mys kúnine deıin qysqartý kózdeldi, jarǵylyq kapıtaldyń mólsheri 100 AEK-ten 100 teńgege deıin azaıdy. Sonymen birge, quryltaı qujat­taryn notarıaldyq kýálandyrý mindeti alyp tastaldy. Osylaısha, Qazaqstanda bıznes ashýǵa qoıylǵan talaptar barynsha jeńildetildi. Áleýetti kásipkerler muny qoshtap otyr. Kásipkerlerge jumys jaǵdaıyn odan ári ońaılatý úshin mınıstrlik tetikterdi pysyqtap, ońtaılandyrýda. Ol boıynsha quryltaı qujattaryna ózgerister tek habarlama negizinde ǵana engiziledi, al zańdy tulǵa taratylǵan kezde onyń barlyq fılıaldary men ókildikteri ortalyqtandyrylǵan túrde eseptik tirkeýden shyǵarylady. Bul belgili bir shamada bıznesti tirkeýge ári júrgizýge baılanysty operasııalyq shyǵyndardy tómendetýge múmkindik beredi. Bul týraly da Memleket basshysy Joldaýda aıtty. Sondaı-aq, quqyq qorǵaý organdarynyń jumy­syndaǵy kemshilikterdi kórsete otyryp, Pre­zıdent Qazaqstandaǵy jazalaý júıesinde aıyp­­tar 5 %-dan az bolsa, túzeý jumystary – 0,4 %-dy, qoǵamdyq ju­mys­tar 0 %-dy qu­raı­­ty­nyn atap ótti. Bul ar­naıy mekemelerde adam sanynyń jyl saıyn tolassyz ósýine ákeledi, ıaǵnı aǵymdaǵy jylǵy 1 qańtardaǵy málimet boıynsha res­pýblıka mekemelerinde 63 445 sottalǵan men tergeý-qamaýdaǵylar ustalady. Bul byltyrǵy jylǵa qaraǵanda 5 myńǵa kóp. Qylmystyq-atqarý júıesiniń bıýdjetin sheksiz kóbeıte berý múmkin emes. Sondyqtan elimizde túrmedegi halyqty azaıtýǵa baǵyt­tal­ǵan keshendi sharalar qabyldanýy qajet. Bul úshin qylmystyq zańnamany izgilendirý jaǵyna qaraı damytý baǵyttary aıqyndalǵan respýb­lıkanyń 2010-2020 jyldarǵa arnalǵan Quqyq­tyq saıasat tujyrymdamasynyń erejelerin tolyqtaı iske asyrǵan mańyzdy. Biz qoǵamnan oqshaýlaýǵa baılanysty emes qylmystyq-quqyqtyq sharalardy keńinen qoldaný úshin jaǵdaı jasaýǵa jumys isteıtin bolamyz. Izgilendirý barysy qoǵamǵa asa qaýip keltir­meıtin adamdardy – alǵash ret kishigirim ne­mese aýyrlyǵy ortasha qylmys jasaǵandardy, kámeletke tolmaǵandardy, sondaı-aq halyqtyń áleýmettik jaǵynan osal toptaryn – aıaǵy aýyr áıelder men asyraýynda kámeletke tolmaǵan balalary bar jalǵyz basty analardy, egde jastaǵy adamdardy qamtýǵa tıis. Joldaýdan týyndaıtyn Memleket basshy­sy­nyń tapsyrmasy boıynsha túrmedegilerdiń sanyn qaıtadan tolyqtyrmas úshin bas bostan­dyǵynan aıyrý oryndarynan bosatylǵan adamdardy ońaltý jáne qaıta áleýmetten­dirý­diń tolyq júıesin jasaý kerek. Jalpy, qyl­mystyq-atqarý júıesi jaqsartýǵa muqtaj eken­digin túsinemiz. Sondyqtan ony jetildirý boı­ynsha mınıstrlik keshendi baǵdarlama ázirleýde. Sonymen qatar Elbasy respýblıka azamat­tarynyń ómirin jaqsartýǵa jáne áleýmettik qyzmet kórsetýler sapasyn arttyrýǵa mán beredi. Osyǵan baılanysty, azamattarǵa mem­lekettik qyzmet kórsetý úrdisterin jeńildetý úshin mınıstrlik engizgen halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary týraly atap ótpeýge bol­maıdy. Elbasynyń tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde jyl basynda HQO ákimdikterdiń qaramaǵyna berilgenimen Ádilet mınıstrligi jergilikti bılik organdaryna qajetti kómek kórsete otyryp, olardyń jumysyn uıym­das­tyrýǵa belsene atsalysýdy jalǵastyryp otyr. Mysaly, qazirgi sátte bir ótinish qaǵıdaty boıynsha HQO-nyń jumys isteý múmkindigi qarastyrylýda. Osy usynystyń máni boıynsha azamattarǵa memlekettik qyzmet kórsetilý úshin HQO-ǵa kóptegen túrli qujattardyń kóshir­me­lerin (mysaly, úı kitaby, ketý paraǵy, STN, ÁJK jáne t.b.) berý qajet bolmaı qalady. Osy málimetterdiń barlyǵy derekter qorynda bar. Sondyqtan, bizdiń oıymyzsha, azamattar­dan olardy qosymsha suratýdyń máni joq. Bir ótinish qaǵıdaty boıynsha HQO jumysy azamattar úshin memlekettik qyzmet alý tártibin edáýir jeńildetedi, olardy artyq qarjy shy­ǵyndarynan bosatady. Budan basqa, qazir Ádilet mınıstrligi memlekettik notarıýstar ıns­tıtýtyn qalpyna keltirý máselesin pysyqtaýda. Ádildik retinde memlekettik notarıýstardyń jumys isteýin eshkim ózgertpegenin atap ótý kerek. Elimizde olardyń múldem qalmaǵandyǵy basqasha is. Qalaı degenmen, byltyrǵy jyldyń shildesine deıin Qazaqstanda bir de bir memlekettik notarıýs bolǵan joq. Biz kúzde ár oblys ortalyǵynda memlekettik notarıattyq keńseler ashtyq. Qazir olar – 16. Bul oraıda olardyń qyzmetine qajettilik kún saıyn ósýde. Biz qoldanystaǵy zańnama boıynsha jeke­men­shikti notarıýstarmen qatar jumys isteýge tıis memlekettik notarıatty qalpyna keltirý tý­raly sheshim qabyldadyq. Osy ózgerister Joldaýda aıtylǵan mindetterge jaýap beredi. El Prezıdenti janyndaǵy Quqyqtyq saıasat keńesi mınıstrliktiń qoldanys­ta­ǵy kvotalaý júıesin jáne notarıýstardy ornalastyrý oryndaryn bólý jónindegi usynysyn qoldady, basqasha aıtqanda, aldaǵy ýaqytta okrýgte notarıýstar sanyn kóbeıtý shektelmeıtin bolady. Sottardyń qyzmetindegi negizgi baǵyt boıynsha advokattardy mamandandyrýdy, sondaı-aq advokattardyń múliktik jaýapkershiligi jáne jaýapkershiligin mindetti saqtandyrý ınstıtýttaryn engizý maqsatqa saı bolady dep paıymdaımyz. Byltyr mınıstrlik ádilet organdarynyń elektrondy derekter qoryna (“Jyljymaıtyn múlik tirkelimi”, “Jeke tulǵalar”, “Zańdy tul­ǵalar”) notarıýstardyń qol jetkizýine arnal­ǵan “Elektrondy notarıat júıesi” qanatqaqty jobasyn ázirledi. Bul olarǵa jyljymaıtyn múlikpen mámilelerdi resimdeý kezinde – klıenttiń nekede turǵanyn, onyń tirkeý meken-jaıy qandaı ekenin, sondaı-aq jumys úshin qajet málimetterdi kórýge kómektesedi. Osy jańalyq mámilelerdi jasaý kezinde alaıaqtyq qaýpin tómendetedi dep kútilýde. “Elektrondy notarıat júıesin” qoldaný bolashaqta jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy memlekettik tirkeý úderisin avtomattandyrýǵa múmkindik beredi. Bul rette azamattar ádilet organdaryna júginý mindetterinen bosatylady. Jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý ádilet organdarynyń nemese HQO qyzmetker­leri­men ótinish berýshilerdiń tikeleı baıla­nyspaýy arqyly júzege asady. Bul sybaılas jemqorlyqqa qarsy eń tıimdi shara ári halyq úshin jyljymaıtyn múlikti tirkeý úderisin edáýir jeńildetedi. Sonymen qatar, osy barlyq jańalyqtardy engizgenge deıin aǵymdaǵy jyldyń ózinde jyljymaıtyn múlikke quqyqtardy tirkeý merzimin 15-ten 5 jumys kúnine deıin qysqartý josparlanyp otyr. Byltyr zańnamany túsindirý jáne quqyq­tyq nasıhat jumystarynyń aıasynda Ádilet mınıstrligi sottarda, HQO-da, joǵary oqý oryn­dary men kitaphanalarda elektrondy zań­na­ma derekterine tegin qol jetkizý “núkte­le­rin” ornatty. Budan basqa, bizde Koll-ortalyq jumys isteıdi. Ortalyq arqyly azamattardyń HQO kórsetetin qyzmetterdiń sıpaty men qujattardyń oryndalý barysy týraly keńes alýyna múmkindigi bar. Osy anyqtamalardy alý úshin azamat kez kelgen oblys ortalyǵynan Astana qalasynyń kodyn termeı 58-00-58 telefon nómirine tegin qońyraý soǵa alady. Sonymen birge ótinishterdi taldaý kór­set­kendeı, elimizde quqyqtyq máseleler jóninde anyqtama ortalyǵyn qurý qajettigi pisip- jetildi. Sondyqtan, aǵymdaǵy jyly Koll-ortalyqtyń quzyretin keńeıtý josparlanyp otyr. Onyń negizinde biryńǵaı aqparattyq-quqyqtyq qyzmet qurylatyn bolady. Mysaly, Koll-ortalyqtyń qyzmetkerleri qyzmettiń barlyq túrlerin lısenzııalaý tártibin, mem­le­kettik organdardyń quzyretin túsindirip, jáne oǵan qajetti qujattar tizbesin, tıisti meken-jaılary men senim telefondaryn kórsetedi. Qajet jaǵdaıda Koll-ortalyqtyń operator­la­ry tolyq jaýap berý úshin qońyraý soǵýshyny qoıylǵan suraqqa jaýap berý quzyretine kiretin memlekettik organmen qosa alady. Mundaǵy túkpilikti maqsat bir qońyraý arqyly kez kelgen quqyqtyq keńes alý bolyp tabylady. Jalpy, ádilet organdary jumys istep jatqan basqa da usynystar men jańalyq­tar­dyń artyqshylyǵy olardyń áleýmettik sıpatta bolýynda. Olar azamattardyń ómirin jeńilde­týge jáne kásipkerlik sýbektilerin damytý úshin jaǵdaılardy jetildirýge baǵyttalǵan. Rashıd TÚSIPBEKOV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstri.