Áýelden áýlıeni syılap, qorymdy qasterlep ósken qazaq balasy úshin jaqyn mańnan rýhanı-ımandylyq baǵytyndaǵy tálim-tárbıe nysany, taǵylym ortalyǵy, kórikti oryn bolýǵa suranyp-aq tur. Aqtaýdan shalǵaıda bolmaýy, ınfraqurylymdyq ahýalynyń qoljetimdiligi nysandy rýhanı orynǵa aınaldyramyn degenderge qatty qıyndyq týǵyza qoımasy anyq.
Arheolog Andreı Astafev Alty qulash áýlıeniń jerlenýin H-HI ǵasyrlarǵa jatqyzady. Kónekózderdiń aıtýynsha, Keńes odaǵy kezinde qurylysy qanat jaıǵan qalanyń kezekti shaǵyn aýdandaryn turǵyzbaq bolyp, quzyrly mekemeler atalmysh áýlıeli oryndy býldozerlermen súzip, tegisteý isin qolǵa alypty. Qansha kún álektenip-ábigerlengenimen, býldozer jerge shegelep tastaǵandaı bir ornynan jyljymaı qınala dyryldap, qaqala toqtaı bergen kórinedi.
Al alda-jalda qaza qalǵan jerlerden adam súıekteri shyǵyp, ábden esti shyǵarsa kerek. Osydan soń-aq áýlıeli orynǵa úı salamyn degen arman óz-ózinen alystaı bergen. Táýelsizdik alǵan soń ótkenimizge janashyrlyqpen qarap, «joqty túgendeımiz, ólgendi tiriltip, óshkendi qaıta jaǵamyz» degen serpilis árbir qazaqtyń boıynda lapyldap turdy. Osy ekpinmen talaı isti atqaryp, nebir jaqsy isterge muryndyq bolǵandar da joq emes. Osy janashyrlyqtan Alty qulash áýlıe zıraty da tys qalǵan joq.
1996 jyly syrty qorshalyp, keıin eskertkish-kesene salý isi kóterildi. Biraq aıaqsyz qaldy. 2006 jyly «Mádenı mura» baǵdarlamasy boıynsha Mańǵystaý oblystyq máslıhaty sheshimimen mádenı oryn qataryna alyndy, ıaǵnı osy mártebede tanyldy. Alaıda, is taǵy osy jerden úzildi. Qurylys jumystarynda keleńsiz jaǵdaı oryn alýdyń arty áýlıeli oryndy kózden tasa, kóńilden qaǵys qaldyrdy. On jyldan astam ýaqyt jóndeý-jańartý jumystaryn kórmegen áýlıeli oryn qalanyń bir shetinde eleýsiz-eskerýsiz qońyrqaı qalypta qulazyp tur.
Osy jerde taǵy bir másele qylań beredi. Jergilikti din ókilderiniń, meshit ımamdarynyń áýlıeli oryndarǵa betin buryp, sálde bolsa, kóńilderin bólmeıtindikteri nelikten? Áýlıeni áýlıe retinde, burynǵy babalarymyz – keshegi tiriler, búgingi óliler retinde qurmettep, olardyń ómirin, ónegesin urpaq tárbıesine qoldanýdyń, «keshe biz de sendeı bolǵanbyz, sen de erteń bizdeı bolasyń» degen bir-aq aýyz sózge syıǵan bar men joqtyń, aqıqat pen jalǵannyń shyndyǵyn tanytyp, ómir súrýdiń máni men mańyzyn, mindetin uqtyrǵannyń nesi aıyp?
Búgingi ǵalamtorǵa shyrmalyp, tili men dininen, dilinen ajyrap dúbára qalypqa túsip bara jatqan urpaqty ımandylyqqa, dástúr men din bite qabysqan qazaqy jolymyzǵa túsirýdiń eshqandaı qateligi bolmas edi. Alaıda, búgingi moldalar tek meshit kólemindegi is-sharalar men dáris-ýaǵyzdardan aspaı, tek berilgen kitap, nusqaýlyq dárejesinde ǵana eńbek etetindeı. Áıtpese, áýlıeli oryndardy halyq arasynda nasıhattap, jas urpaqty qalyptastyrýǵa, olardyń sanalyq-rýhanı jetilýine baıyrǵy qundylyqtarymyzdy qoldana otyryp atsalysyp júrgenderi baıqalmaıdy. Basqa óńirlerdi qaıdam, 362 áýlıeli Mańǵystaýda birde-bir kıeli orynda kúzetshilik qyzmetin atqaryp otyrǵan shyraqshylar bolmasa, ımam, moldalardyń qarasy kórinbeıdi...
Aqtaý aýmaǵynda ornalasqan Alty qulash áýlıe qoıylymynyń búginge deıin syrttap qalýyna bul da bir sebep. Qoıylym ózderimen kórshi qalalyq meshit qyzmetkerleriniń oıynda emes deı almaımyz, óıtkeni olarǵa meshitke kirgen-shyqqan saıyn kórmeıin dese de kórýine týra keletin japsarlas kórshi nysan.
Jergilikti bılik, kásipkerlerdiń qoldaýymen Alty qulash áýlıe eńseli kesenege aınalyp, halyqtyń, urpaqtyń rýhanı ómirine qyzmet etse deımiz, al moldalar nysan men urpaqqa qatar qyzmet etetin din basy bolsa ǵoı?! Alystaǵy Úndi elindegi Táj-Mahaldy aıtpaı-aq, Alty qulash ata Almatydaǵy Raıymbek batyrdyń kesenesi syndy aqtaýlyqtardyń rýhanı-ımandylyq orny bolýǵa qaı jaǵynan da saı keledi.
Zamanaýı úlgide jańartyp, halqymyzdyń tarıhy men taǵylymyn tanytatyn kesenege aınalsa qala turǵyndary men qonaqtardyń, týrısterdiń qyzyǵa atbasyn tireri anyq, sondaı-aq kók teńiz jaǵasynda kún nuryna malynǵan ásem kelbetin somdamaq bolyp, talaı jobalardy kózdep otyrǵan Aqtaýdyń sánine sán qosar edi. Áıtpese, qaraýsyz qalǵan qońyrqaı oryn kúnderdiń kúninde qalanyń qaq ortasyna súreńsiz sýret syılaýy múmkin. Ol oryndy eshkimniń súrip-súrtip, kúrep tastaı almaıtynyn kúrkiregen keńestik kezeńniń ózi dáleldep, aıaǵyn tartýyna týra kelgen...
Bul oryndy másele jergilikti turǵyndar arasynda qoldaýǵa ıe, birdi-ekili baspasóz betterinde aıtyldy da. «Mádenı muradan» qalys qalǵan nysan «Rýhanı jańǵyrýdan» qaǵys qalmasa eken...
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
Mańǵystaý oblysy
