SО́Z SOIYL

SOTQA JETKEN MYSYQ MÁSELESI Iá, Semeıde mysyq má­selesi sotqa deıin jetip otyr. Shıelenisken bul máseleniń mánisi mynada. Kórshiniń mysyqtarynan zábir kórip, japa shekken mysyǵyn ıesi mal dárigerlik klınıkaǵa alyp barmaı ma! Ondaǵy dáriger “naýqastyń” irińdep ketken jarasyna dári egip, sonsoń je­limdi qaǵazben býyp tas­­­tapty-mys. Mynadaı qor­laýdan keıin mysyǵym meniń ózimdi tistep aldy deıdi ıesi. Al dáriger bol­sa, jelimdi qaǵazdy dákeni be­kitý úshin qol­danǵanmyn deıdi. Sonsoń ózara daýlasa kelip, sotqa júginedi. Mysyq ıesi mal dárigerin áli oqýyn aıaqtamaǵan biliksiz maman dep odan baqan­daı bir myń dollar moraldyq shyǵyndy talap etip otyr. Joǵaryda aıtqandaı, dárigerdiń de oǵan qarsy óz dáıektemesi joq emes. Shyn­dy­ǵynda da, ja­rasy janyna bat­qan maqu­lyq­tyń kimdi bolsyn tistep alýy ábden múmkin ǵoı. Biraq biz bulaı degende sottyń aldyna túsip, aldyn ala bılik aıtýdan aýlaqpyz. Dese de, bizdi bul máseleniń ekinshi qyry tańdandyryp otyrǵanyn jasyra almaımyz. О́ıtkeni, qazirde óz aramyzda eýropalyqtarǵa eliktep, ajaly jetken mysyǵy men ıtin “arýlap” kómip, solardyń basyna táý ete bastaǵandar etek alyp barady. Al endi, mine, basymyzǵa tónip otyrǵan álemdik daǵdarysty da elemeı mysyq úshin sottasyp, hattasyp jatyrmyz. Ras, biz bulaı degende haıýa­nattar álemine eshqandaı jan­ashyrlyq keregi joq demeımiz. Biraq, qalaı deseńiz de, Qula­gerdiń ólimi men Aqan seriniń ony zar ılep joqtaýy tipten de basqa áńgime ǵoı. Dáýlet SEISENULY, Semeı. TIISE KО́RMEŃDERShI OǴAN Azamattar, myna bir eńseli eskertkishke tıise kórmeńdershi! О́tinemin, jalbarynamyn – sol bir tuǵyrǵa tıispeńdershi! О́ıtkeni, ol men úshin ardaqty da asyl eskertkish... Birden aıtaıyn, siz oılaǵandaı men kommýnıst te emespin, kún kósemge tabynǵan pende de emespin. Bulaısha, “tıise kórmeń­dershi” dep bozdaýymnyń sebep-saldary salmaqty... Qysqasha, bir aýyz sózben túıindep aıtsam... Aldymen, jaryq dú­nıe­ge kelip kóz ashqanda kór­genim, osy eskertkish. Sodan, ol úıimizge taqaý ornalas­qandyq­tan, bultty kúni kún kózin kóre almasaq ta al ana eskertkish kóz al­dymda kólbeńdep turady. Ba­lalyqpen tuǵyry turmaq ba­syna shyǵyp talaı oıynymyz osyl­ǵan. E, eń alǵashqy mahab­batymmen osy eskertkish túbinde shúıirkeleskenim esimde... Al osynyń qalqasynda turyp bótelke ashyp, aýyzdanǵan túndi qalaı umyta alamyn... Áskerge keterde ǵashyǵymmen osy tusta ámpeı-jámpeı bolyp tańdy atyrmap pa edim... E, nesin aıtaıyn, áıel úıden qýyp shyqqanda talaı ret osy tusty panalady emespin be! Qaıteıin, búkil ǵumyryma osy eskertkish kýá! Oılap kórsem, bul eskertkish aldynda bar ómirim ótipti... Azamattar, suranarym – barym da, bazarym da bolǵan osy bir eskertkishke tıise kórmeńdershi! Aýdarǵan  Baqtybaı JUMADILDIN. JEMQORDYŃ О́SETIN JERI Jaıqalyp quraq kólde óser, Sekseýil sýsyz shólde óser, Jalmańdaǵan JEMQORLAR, Jaýqazyndaı elde óser... Qoǵam menen halyqtan, Jeıtin túrli “jemge” óser... Bir nár alsa bolǵany, Daraqtaı bop demde óser, Qazynadaǵy qarjydan, Jeýge yńǵaıly jerde óser, Tamyry ketip tereńge, Terekteı bolyp tórde óser... Olardy osal “jerlese”, Quryqtap durys “kómbese”, Báribir keıin “kórde” óser... JARLY MEN JALAQY “Zarplatym” zorǵa bir, Tıip edi qolǵa bir. Túrli tólemaqylar... Tosyp meni jolda tur. Qordalanǵan qaryzdar... Kes-kestep joldy ol da tur. Basqa da túrli paryzdar... Olarmen birge sol da tur. Azǵantaı alǵan aılyǵym, Shamaly ǵana shaılyǵym, Menen uzap alysqa, Ketkisi kelmeı, qolda tur. Ne istesem eken, á ?! Qazybek ÁShIRBEKULY, Qyzylorda. ÁLDÝ-BÁLDÝ ALǴYS Aqshań qaltańa, qýanyshyń qoınyńa syımasyn. * * * Qyzmetiń jyl saıyn, aılyǵyn aı saıyn óssin. * * * Saǵan qastyq oılaǵan kisi nesıesin tóleı almaı sandalsyn. * * * Qatynyń ul tapsyn, ulyń ósip pul tapsyn. * * * Aqshasy kópke, aqyly joqqa jolyq. Erkin ÁBIL, Qyzylorda. Tanymal satırık-aqyn Nurtan Tólepbergenuly “Alty ázilkesh”, “Qyrsyzdarǵa – qyryq toqaı”, “Qııa­mettiń qyl kópiri” atty sa­tıralyq óleńder jınaǵy arqyly ázilsúıer qaýymǵa “áıgili” bolsa, sońǵy jyldary Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń demeýimen “Qazirgi qazaq satırasy” serııa­sy­men “Mystan kempirdiń amaly” atty ázil-ospaq, mysqyl-mysal óleńder jınaǵy jaryq kórdi. Biz búgin satırıktiń ár jyldary baspa betinde jaryq kórgen “bir qorjyn” syqaq óleńderin oqyr­man­darymyzǵa usynyp otyrmyz. JEŃGENIŃ JEŃGETAILYǴY Jeńgesi ońashaǵa Shaqyryp alyp Ráshti, Mynandaı bir syr ashty: – Áı, Myrzaqyz-aı, Amanjoldy Renjitkeniń jaman boldy. “Menen basqa bireýdi súı!”, – depsiń. Amanjolǵa tımegende, Endi kimge tımeksiń?! Baılyq deseń – baılyǵy bar, Úsh myń teńgedeı aılyǵy bar, Úsh buzaýly sıyry, Eki bıesi taıymen bar, Bes bólmeli úıi, Qora-jaıymen bar. Joǵary qyzmet isteıtin, Bir staqan araq bolsa da Amanjolsyz ishpeıtin, Arqasúıer joldasy bar, Ol sııaqty jigitterdiń Qaısysynyń “Volgasy” bar? Basqa bir áljýazǵa barsań, Bir kıer kıimge, Ne aqsha, tıynǵa Jarytpaı qurtady ǵoı. Aıyby mesqaryn demeseń, Amanjol – jigittiń sultany ǵoı!.. Sol Amanjoldyń arqasynda Alshań basyp júrmeısiń be?! Aıtpaqshy, aǵasy Tulypbektiń Dırektor ekenin bilmeısiń be? О́zine tete aǵasy – Qoıma meńgerýshi ǵoı deımin, shamasy, Al, endi ana inisi – Tanıtyn shyǵarsyń Búkirdi? QazGÝ-dyń zań fakýltetin Bıyl ǵana bitirdi. Qyzmet istep, mal tabatyn Ol da seniń qolqanatyń. Meniń tilimdi alsań, Myrzaqyz, Bárimiz de yrzamyz, Amanjolǵa aıtqan sózderińdi, Qaıtyp óziń ala qoıǵyn, Baltaı-shaltaıdy qaıtesiń, Áıeli bolyp bara qoıǵyn! *** Osy jelikpemen Rásh baıqus Amanjolǵa tımek oıy bar. Al jeńgesi bolsa, Qudalyqtan túsken aqshaǵa Qundyz palto kımek oıy bar. IShÝDI KIM ÚIRETTI Júrýshi edik jaılaýda Qymyz iship, qydyryp, Bul qazekeń, o toba, Ketken nege qubylyp?! Ishýdi biz úırendik Ivan menen Borısten, Ozyp kettik olardan Kúnimiz joq qalysqan. Jetpis jyldaı jelpinip, Senip keldik odaqqa Aramyzǵa jel kirip, Aldanyppyz araqqa. Tapqandy jumsap tańdaıǵa Aljastyq biz aqyldan, Baq bop bitken mańdaıǵa Ajyrastyq qatynnan. Basqa dinge shoqyndy, Bezbúırek bop balamyz, Jat sanaımyz jaqyndy Qaıda ketip baramyz? Keshe bizder kim edik, Oqymaı-aq ozdyq qoı... Kedeı bolyp júdedik, Iship-qusyp, tozdyq qoı. Ishkish adam namyssyz, Týysyń da jat boldy. Qoıa almaı bul tajaldy Ketemiz be, o, jaratqan?! Keıbireýdiń ajaly Bolyp jatyr araqtan. Ishý degen jaraspas, Bul musylman halqyna, Oǵan eshkim talaspas, Oralsaq ata saltyna. ESIRKEÝ KEREK ESEKTI... Salpań qulaq esekti Haıýanattar arasynda Aqymaǵy desek te, Ikemdi ár jumysqa. О́ıtkeni, ol, teginde, Ie bolǵan senimge, Taq tuıaqtylardyń tarlany Jylqymenen týys ta. Bul esektiń attandap, aqyryp, “Atoılap”, baqyryp, Jeligetini bar tabanda. Sol sebepten be, “Esektiń kúshi – adal, Súti aram ba?” Áıtpese, sonaý kóne ǵasyrdan Altyn da tasyǵan, Kúmis te tasyǵan. Qap-qap kúrishti de, Qat-qat zatty da, púlishti de, Qum da tasyǵan. Qadyr aqynsha aıtqanda: “Mysyr men Úndiniń Eki arasyn sharlaǵan. Quryp talaı yndyny, Qudaıyn da qarǵaǵan”. Bylaısha aıtqanda, Atqarar jumysy aýyr bolǵan, Qumjilik bop, aryp-ashyp, Arqasy talaı jaýyr bolǵan. Al endi, mynany qarańyz: Shoshqa degen aramyńyz Jese – tamaqqa toımaıdy, Qorsyldap batpaqta “oınaıdy”. Sonysyna qaramaı, Eshbir jumysqa jaramaıdy, Adamǵa masyl bolǵan. Atalsa da “haram, dońyz” Degen jaman... aty Adal haıýanattardyń Sapynda qalaı sanalady?! Rasynda da esektiń, Súti aram desek te, Eńbegi adal eken ǵoı.. Qarap otyrsańyz bul ómirde, Ádilettilik joq eken ǵoı!.. Nurtan TО́LEPBERGENULY, Almaty. BÚGINGI AÝYZ ÁDEBIETI “Aýyz ádebıeti” degendi áriden aıtsam, bul – folklor. Iаǵnı, aýyzsha aıtylar jyr-dastan, hıkaıa, taǵy basqalar bolyp, urpaq tárbıesiniń ózekti quraly bolǵany barshaǵa aıan. Osy folklordyń mán-mazmuny bir kezderi, ıaǵnı qo­ǵam satysymen aıtsaq, feo­dalızm kezinde – HH ǵasyrdyń basyna deıin myna turǵyda baıandalypty: “Kedeı bolyp dúnıege keledi. Eseıip erjetip, aqyldylyq arqasynda adal eńbekpen arma­nyna jetedi... Bolmasa, japyra jaý shaýyp, elimen eńirep erjetip, kek alýǵa attanyp, batyr bolyp, baq ornatady. Atalar aıtqan aýyz ádebıeti – kileń batyrlyq, adal mahabbat, adamgershilik, ádet-ǵuryp tóńireginde órbip, bir sózben – óreli urpaq ósip-ónetin”. Al odan keıingi kezeńde, ıaǵnı sosıalızm zamanynda – uranymyz “Ja­sa­syn partııa!” dep, “Uly Lenın urpaǵy” bop óstik. Qarsha­da­ıy­myz­dan galstýk taǵyp pıoner ata­nyp, partııa jyryn jyrlap óstik. Eseıip es kire kom­somolǵa ótý pa­ryzymyz bo­lyp, estıtinimiz de, oqıty­­ny­myz da, bolashaǵymyz kom­­mý­nızm bolyp, qalqan qula­ǵy­myz qal­qa­ıyp ýaıym-qaıǵysyz er jettik. Tek partııany tyńdap, aıda­ǵa­nymen júrsek, kúnderdiń bir kúninde kommýnızm atty ǵajap kezeńge tap bola­ty­ny­myzǵa qu­daıdaı sendik. Estıtin ánimiz de, jyrymyz da, ıaǵnı aǵa urpaq aıtar folklorymyz osy turǵyda ǵana aıtylatyn. Al qazir, ǵajap! “Kapıtalızm” atty qatygezdemiz. Onyń nendeı qoǵam ekeni besikten beli shyqqan balaǵa belgili. Al bul qo­ǵamda aıtylar “aýyz ádebıeti”: “Aqsha! Tek – aqsha! “Aqshań bolsa qaltańda – taltańda da taltańda” deımiz. Ban­kır bol, sot bol, meı­li reket bol – ta­ba­ty­nyń ta­bys bolsyn deımiz. Bı­likke um­tyl, bıznesti tumardaı tut, adam­ger­shi­likke alańdama, kisilikke qarama, be­linen bas, uıatty umyt! Aqsha jo­lynda jalpaıyp jat, tabys tórine jon arqańdy tos! Aqsha atańnan da úlken, shesheńnen de sherli! Qatar tura qalsa ataqqa qumart, bılikti bas sal! Bılik pen bıznes aǵaıyn, aǵań da, kókeń de, kól-kósir bolashaǵyń solar!” dep bastalatyn aqyl-keńes jalǵasa beredi. Iаǵnı, ázirge óser urpaqqa aıtylar “aýyz ádebıeti” osy. Bizge, biz kórmes bolashaqta aıtylar “aýyz ádebıeti” belgisiz. Kenje ERKIN. Almaty oblysy. QYZ-JIGIT QYŃQYLY Jas jigit qydyrystap júrip qyzyna: – Sen meniń kúnimsiń, aıymsyń, juldyzymsyń, – dep shubyrta jónelgende qyz ezý tartyp: – Bul ne, súıispenshilik týraly túsinik pe, álde astronomııa sabaǵy ma? – depti. *** – Kendibaı, sen ákeme úılenetinimizdi aıtyp, aldynan óttiń be? – Ázirshe joq. – Osy joly aıtamyn dep ediń ǵoı?.. – Bul joly ákeń óte kóńildi eken, betimdi qaıtarmaıtynyn bilip ol kisiden qaryzǵa kóp aqsha ala qoıdym... *** Kezdesip júrgenderine tolaıym ýaqyt bolǵan. Jigiti shyn jaqsy kórse de úılený týraly tis jarmaıdy. Qyz bir kúni erkeleı til qatady: – Sende meni jaqsy kóresiń, men de ózińdi jaqsy kóremin. Nege ǵana úılenbeske? – Qarsy emespin. Biraq ózim áke-sheshemniń moınynda otyryp seni qalaı baǵyp-kútemin. – Qıyndyǵy joq, otyrǵan jerińde sál-pál ary jyljysań men de otyra qalmaımyn ba!? *** Alǵash ret qushaqtasyp otyrǵan qyz ben jigit áńgimesi: – Maǵan deıin bireýmen súıisip kórip pe ediń? Joq-a! Sen de qaıdaǵyny aıtyp!.. Tek bir-aq ret, kópshilik “Ashy, ashy!” dep aıǵaılap otyryp alǵanda ǵana bolǵan... *** – Men jazyp bergen dáriniń kómegi boldy ma? Bolǵanda qandaı! Sol dárini ózinikimen shatastyryp atam iship qoıyp... Sóıtip, bir-aq kúnde atamnan qalǵan dúnıe-múlikke ıe bolyp shyǵa keldim. *** – Qaryndas, qolyńyzdaǵy oqyp otyrǵan ne nárse? – О́zimniń medısınalyq kitapsham ǵoı. – О́ı, keshirińiz, men kettim, anaý qol bulǵap turǵan kelinshegim edi... *** – Qudaı adam balasyn jaratqanda nege áýeli erkekti, sosyn baryp onyń qabyrǵasynan áıeldi jaratty eken? – Áıeldi birinshi jaratsa, “olaı isteme, bylaı jasa” dep aqyl úıretip, mıymdy ashyta ma dep Alla da qoryqqan shyǵar... *** – Shańǵyshy tram­plı­n­nen sekirgende nege búg­i­le­di? – Uzaqqa sekirý úshin. – E, sheneýnikter bas­shy­larynyń aldynda nege ıilip-búgilip qalady desem, birdeńe biledi eken ǵoı... *** – Ittiń ınfarkt alýy múmkin be? – Árıne. Eger ol adam sııaqty ómir súrip kórse... *** – Armıan tilin qalaısha jaqsy meńgergensiń-eı? – Mektepte aǵylshyn tilinen ulty armıan aǵaı sabaq bergen. *** – Kóshede qaıyr suraǵannan uıalmaısyń ba? – Álbette uıat. Shirkin, el-jurt beretinderin  úıge ákep berse ǵoı!.. *** – Qarjy daǵdarysy saǵan qalaı áser etip jatyr? – Eshqandaı da. Mende baıaǵydan qarjy turaqtylyǵy qalyptasqan. – Qalaısha? – Buryn da aqsham bolǵan emes, qazir tipten joq, bolashaqta da bola qoıatynyna kúmándimin. Iаǵnı, daǵdarysyńa pysqyrmaımyn da!