Jıyn eki jyl saıyn bir ret, Túrkııa men odan tys jerlerdegi ýnıversıtetter arasynda ótedi. Bul kezdesý Ortalyq Azııada tuńǵysh ret uıymdastyrylyp otyr. Osy sharanyń uıytqysy bolyp otyrǵan Nazarbaev Ýnıversıtettiń prezıdenti Shıgeo Katsý: «Nazarbaev Ýnıversıtettiń shańyraǵynda túrki til biliminiń bilgirlerin kórgenimizge qýanyshtymyz. Nazarbaev Ýnıversıtet bilimniń, Astana qalasy órkenıettiń ortalyǵyna aınaldy. Osy konferensııa sizderdiń tyń, tereń zertteýlerińizge jańa serpin beredi dep oılaımyn», dedi. Álemdegi túrki tilin zertteýshi ǵalymdar Qazaqstandy túrki dúnıesiniń ortalyǵy, qazaq tilin túrki tilderiniń eń baıy dep esepteıdi. Ýpsala ýnıversıtetiniń professory Eva Chato: «Bul ǵylymı konferensııa óz tarıhynda tuńǵysh ret túrki áleminiń júreginde, altyn qazyǵynda ótip otyr. Túrki halyqtary Eýrazııa keńistiginde tarydaı shashylǵan. Qazaqstan sol keńistiktiń týra ortasynda ornalasqan. Bul jıyn túrki tilderde sóıleıtin ulttardyń bas qosqan ortalyǵynda ótýimen de qundy. Men ózim, túrki áleminiń ortalyǵyna kelgenime asa qýanyshtymyn», dedi.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń qoldaýymen ótken konferensııanyń ashylý saltanatynda sóz sóılegen akademııa basshysy Darhan Qydyráli Qazaqstandaǵy túrkitaný ǵylymynyń jańa kezeńin Halyqaralyq Túrki akademııasynyń Astanada qurylýymen tikeleı baılanystyrýǵa bolatynyn atap ótip, túrkitaný ǵylymyna eńbek sińirgen ǵalymdarǵa arnaıy marapattar tapsyrdy.
Halyqaralyq Túrki akademııasynyń V.Tomsen medalimen Frankfýrt ýnıversıtetiniń professory, qazirgi túrki tilderi men kóne túrki tiline baılanysty irgeli zertteýlerimen túrkitaný ǵylymyna eren eńbek sińirgeni úshin Irına Nevskaıa, qyrym tatarlary, qadaı jáne qazaq tilderine baılanysty zertteýleri úshin A.Mıskevıch ýnıversıtetiniń professory Genrık Iаnkovskıı, al Túrki akademııasynyń arnaıy altyn medalimen salystyrmaly túrki til bilimi, qadaı jáne qashqaı tilderin zertteýde jetistikke jetkeni úshin Ýpsala ýnıversıtetiniń professory Eva Chato marapattaldy.
Túrki tilderiniń ortaq jáne jekelegen ózekti máselelerine arnalǵan bul konferensııa túrkitanýdaǵy mańyzdy ǵylymı jıyndardyń qatarynda. Túrki til biliminiń kóne jáne búgingi zańdylyqtary ǵalymdar úshin asa mańyzdy bolyp otyr.
«Bul ǵylymı basqosýdyń túrkitaný úshin mańyzy erekshe. Bul eki jyl saıyn, dástúrli túrde ár elde ótip kele jatqan jalǵyz konferensııa. Qazaqstannyń túrkitanýǵa erekshe kóńil bóletini sebepti, bıyl osy elde bas qostyq. Bul túrki tilderin zerttep júrgen ǵalymdar úshin qazaq tilin, qazaq halqyn etene tanı túsýge tamasha múmkindik. Men bul eldiń ǵylymı ortasymen de, halqymen de erte kezden tanyspyn. Eýrazııa ýnıversıteti, Frankfýrt ýnıversıteti jáne Berlındegi postkeńestik elderdiń tili men mádenıetiniń baılanysyn zertteıtin ýnıversıtetpen birlesip atqaryp jatqan bir jobamyzdy aıaqtap qaldyq. Men joba jetekshisimin. Bul meniń ǵylymı jolymnyń bir baǵyty. Qazaqstandaǵy túrki tilderiniń áleýmettik-lıngvıstıkalyq qarym-qatynasyn Eýrazııa ýnıversıtetiniń professorlary Sáýle Tájibaeva, Nurılá Sháımerdenovamen birlesip zerttep jatyrmyz. Sonymen qatar kóne túrki tilin, Altaıdaǵy kóne túrki eskertkishteriniń tilin zertteımin. Bul konferensııada búginge deıin atqarylǵan jumystardy basqa túrkitanýshylarmen birlesip, salystyryp, saraptadyq», dedi Irına Nevskaıa.
Úsh kúngi ǵylymı jıyn aıasynda «Sibirdegi joıylyp bara jatqan túrki tilderiniń qujattamasy», «Túrki jáne basqa da transeýrazııalyq tilderdegi ártúrli mándilik pen rettilik» taqyryptarynda semınarlar ótti. «Jalpy, túrki til biliminiń zańdylyqtaryn, Sibirdegi joıylyp bara jatqan túrki tilderiniń máselelerin, Eýrazııa tilderiniń salystyrmaly teorııalyq jáne kúrdeli etistikterge baılanysty grammatıkalyq erekshelikterin talqyladyq. Jalpy, túrki tilderin zamanaýı teorııalyq kózqarastar turǵysynan qalaı zertteýge bolady degenge jaýap izdedik», dedi Nazarbaev Ýnıversıtettiń professory Iýlaı Shamıloǵly.
Sonymen qatar Qazaqstannyń latyn álipbıi nusqasy da sóz boldy. A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń professory Álimhan Júnisbek baıandama jasap, óz tujyrymdaryn ortaǵa saldy.
Baǵashar TURSYNBAIULY,
«Egemen Qazaqstan»
