Qurban aıt (meıramy) Oraza aıtynan 70 kúnnen keıin Zýlhıdja aıynyń 10 kúni bastalady. Grıgorıan kúntizbesi boıynsha bul kún bıyl 21 tamyzǵa kelip otyr. Al qajylyqqa attanǵandar Arafa jotasynda 20 tamyz kúni qulshylyq etedi. Sondyqtan bul kún «Arafa kúni» dep atalady. Qajylyqqa barmaǵandar osy kúni aýyz bekitip, oraza ustasa Allanyń rızalyǵy úshin jaǵymdy amal (arabsha «mustahab») bolyp sanalady. Ábý Qatadan qalǵan hadıste: «Arafa kúniniń orazasy ótken jáne keler jyldardyń kúnálaryna káfárat (keshirim) bolady...» delingen eken.
Barlyq musylmandar biletin bolsa da Allanyń rızalyǵy úshin qurbandyq shalýdyń qaıdan shyqqanyn eske sala keteıik. Bul dástúr Ibrahım (Ybyraıym) paıǵambar zamanynan qalǵan. Ibrahım paıǵambar (ıvrıtshe Avraam, latynsha Abraham t.s.s.) Islamǵa deıin, barlyq bir Qudaıǵa tabynýshy dinderde paıǵambar dep tanylǵan adam. Quran Kárimde Ibrahımniń ómiri men qyzmeti týraly molynan baıandalǵan. Ol jastaıynan-aq óziniń taıpalastaryna jáne ákesi Azar tabynǵan putqa senýdiń durys emestigin tanyp, bir Allany ýaǵyzdaıtyn bolǵan. Sol úshin rýlastary ony óltirýge deıin barǵanda, Allanyń qudiretimen aman qalady. Qartaıǵan shaǵynda Alla oǵan ul beredi. Osy balasymen birge tasqyn qıratqan Mekkedegi Qaǵbany qalpyna keltiredi. Alla ony synamaq úshin Jábireıil perishte arqyly súıikti uly Smaıyldy qurbandyqqa shalýǵa buıyrady. Qansha qınalsa da Ibrahım paıǵambar Allanyń ámirin eki etpeı balasyn qurbandyqqa shalmaq bolyp, baýyzdaǵaly jatqanda Alla aspannan kók qoshqardy túsirip, balasynyń ornyna sony qurban qylýǵa buıyrady. Sol kezden bastap adal maldy (jylqydan basqa) qurban shalý dástúri qalyptasqan jáne ol Ibrahım paıǵambardyń súnneti delinedi.
Merekeniń «Qurban aıty» nemese «Qurbandyq meıramy» (Qurban baıram) atalýy túrki sózi, arabsha ataýy «Id ál-Ádha» dep atalady. Qurbandyq adamnyń Allaǵa adaldyǵyn kórsetip, oǵan rýhynyń jaqyndaýynyń belgisi degen túsinik qalyptasqan. Qajy saparynda atqarylatyn qulshylyqtyń eń shyrqaý shegi de osy qurban shalý bolyp sanalady.
Jaǵdaıy bar, jolaýshy emes musylmanǵa qurbandyq shalý – ýəjip, musylmandyq mindet. Qurbandyqqa túıe, sıyr jəne qoı (eshki de) tóli shalynady. Biraq maldyń aýrý, aqsaq, tym aryq bolmaýy da eskeriledi. Sonymen qatar qoı men eshki bir, qara mal eki, túıe bes jastan kem bolmaǵany durys. Paıǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s) qurbandyqqa soıylǵan maldyń árbir bólshegi saýap bolady degen eken.
Keıbir musylman elderinde qurbandyq, eger kóziniń tirisinde tapsyrǵan bolsa, qaıtys bolǵan týystarynyń atynan da shalynady. Bizdiń elge de ony jasaýǵa bolady, biraq mundaıda soıylǵan maldyń eti tutasymen sadaqaǵa taratylady. Bir qoshqar nemese qoı bir otbasynyń atynan shalynady. Al qara mal nemese túıeni jeti otbasy birigip, qurbandyqqa shalýǵa bolady. Qurbandyqty aıt namazynan keıin (birinshi kúni) úshinshi kúni kún batqanǵa deıin shalady. Qurbandyq duǵasy: «Allahýmma házá mınká ýá ıláıká, fataqabbál mınnı», qazaqsha maǵynasy «O, Rabbym, muny О́ziń berdiń, ári О́zińe arnap otyrmyn, menen qabyl ete kór». Duǵany aıtyp bolǵan soń, «Bısmıllá, Allahý Akbar» dep maldyń tamaǵynan baýyzdaıdy.
Qurbandyq etin úshke bólip taratady. Bir bóligi ózine qalyp, ony otbasymen birge meıram dastarqanyna arnap asady, ekinshi bóligi aǵaıyn-týys, kórshilerge beriledi, úshinshi bóligi kómekke muqtaj kisilerge taratylady.
Qasıetti Qurban aıt – álemdegi barlyq musylman balasy úshin ulyq mereke. Islam memlekettik din sanalatyn elderde qurban aıtta 4-5 kúnnen dem alyp, toılaıdy. Al Túrkııa men Qatarda bul kúnderi 10 kúnnen dem alady. Saýd Arabııasy tipti eki apta toılaıdy. Bizdiń elde ol úsh kún toılanady, biraq demalys alǵashqy kúni ǵana beriledi. Reseıdegi Adygeı, Bashqurtstan, Tatarstan, Daǵystan, Cheshenstan, Ingýshetııa, Kabarda-Balqar, Qarashaı-Sherkes sııaqty musylman respýblıkalarynda da bul kún mereke sanalyp, halyq demalady.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
