Qazaqstan Konstıtýsııasy, demokratııanyń eń jaqsy ıdeıalaryn qamtı kele, adam quqyqtary men bostandyqtaryn alǵa qoıdy. Demokratııalyq memleket retinde Qazaqstan búgingi kúni ózin quqyqtyq hám áleýmettik memleket retinde de kórsete bildi.
Kez kelgen memlekettiń qalyptasýy – kóptegen onjyldyqtardy, tipti júzdegen jyldy qamtıtyn úderis. Qazaq memlekettiliginiń kóp ǵasyrlyq tarıhy bar. Onyń qalyptasqan kóne kóshpeli jáne jartylaı kóshpeli mádenıeti halyqtyń salt-dástúrler ómiriniń negizi bolyp qalandy. Tarıh sahnasynda qazaq memleketiniń paıda bolýynan keıin eki ǵasyrdan soń alǵashqy kodıfıkasııalyq sanattaǵy zań jınaǵy – «Jeti jarǵy» dep tanylǵan konstıtýsııalyq qujaty qalyptasyp shyqty. Onda mádenıet, ómir salty, halyqtyń etnıkalyq ómiri, memlekettiń ornalasýynyń geografııalyq ereksheligi jáne halyq birliginiń qaǵıdalary eskerildi. XVII ǵasyrda búkil qazaq qoǵamnyń «Jeti jarǵy» normalaryn moıyndalýymen qazaq qoǵamyndaǵy quqyqtyq qarym-qatynastardy retteıtin bastama konstıtýsııa qabyldandy. «Jeti jarǵy» zańdarynyń jınaǵy ákimshilik, qylmystyq jáne azamattyq bólimderden turdy.
HVII-HH ǵǵ. aralyǵy qazaq memlekettiliginiń tarıhynda eń aýyr jáne kúrdeli kezeńderdiń biri boldy jáne mańyzdyraq eki qaýipti týyndatty. Birinshi qaýipti – «oırattyq faktor» ákeldi, sebebi qazaq halqy genosıdtiń shegine jetti. Keıbir esepteýler boıynsha, halyqtyń shamamen 40 paıyzy «aqtaban shubyryndy jyldary» joıyldy. Ekinshisi, Qazaq handyǵynyń aldynda qýatty kórshileri tóndirgen qaýip turdy. Sın ımperııasy tarapynan Jońǵar handyǵynyń kúıreýge ushyraǵanynan keıin «qytaılyq faktor» paıda boldy. Qazan, Astrahan jáne Sibir handyǵyn jaýlap alǵannan keıin Qazaqstannyń batys jáne soltústik shekaralaryna Reseı patshalyǵy óńmendep jaqyndady. Speranskııdiń Jarǵysynyń iske asyrylýy óz jerinde «buratanalar» dep atalǵan qazaqtardyń múddelerine múldem qarsy áreket etti. Patshalyq úkimettiń aımaqtyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyna qatysty qabyldaǵan kelesi aktisi Orynbor general-gýbernatory P.K.Essen ázirlegen jáne 1824 jyly Azııa komıtetimen bekitilgen Jarǵy boldy. Ol Jarǵy da qazaq halqyna qarsy baǵyttalǵan bolatyn. Patshalyq ákimshiliktiń otarshyldyq saıasaty qysqa merzimde qazaq dalasyndaǵy saıası bılikti transformasııalaýǵa ákeldi.
Biz han Abylaı, Syrym Datuly, Qarataı sultan, Qaıypqalı Esimov, Isataı Taımanov, Mahambet О́temisuly, Jolaman Tilenshiuly, Kenesary Qasymuly, Janqoja batyr, Eset batyr... sekildi Qazaqstandy otarshyldyq ekspansııasynan azat etý úshin kúresken jáne qazaq memlekettiligin qaıta jandandyrý úshin óz ómirin qurban etken aty ańyzǵa aınalǵan tulǵalardy qaster tutamyz.
Qazaq memlekettiliginiń jáne konstıtýsıonalızmniń jolyn zerdeleýde «Alash» saıası partııasynyń qyzmetinen attap ótýge bolmaıdy. Búkilqazaqtyq sezd alǵash ret memlekettilikti qaıta qurý, qazaq aımaqtarynyń avtonomııasy máselelerin kóterdi. Sezd qujattarynda jer ıelikterin basqarý, quqyq qorǵaý, sot júıesi, bilim, din, áıel máselesi, qazaq saıası partııasynyń Búkilreseılik Quryltaı jınalysyna daıyndyq máseleleri de kórinis tapty. «Alash» qozǵalysy ulttyq-demokratııalyq kúshterdiń sońǵy bekinisine aınaldy. Bul kúsh sol zamannyń tarıhı sebepterine baılanysty týyndaǵan jaǵdaılar sheńberinde otarshyldyq saıasattan kóp azap shekken qazaq halqy men qoǵamyn bir ıdeıamen – memlekettilik ıdeıasymen biriktirýge umtyldy. Alaıda Alash qozǵalysy men partııasynan óristep shyqqan Alashorda úkimetiniń «batystyq» demokratııalyq úlgide qazaq memlekettiligin qalpyna keltirý maqsaty oryndalmady. Bolashaqqa jarqyn ómirdiń jasampaz ıdeıalaryn qaldyrǵan Alashorda úkimeti 1919 jyldyń sońynda tarıh qoınaýyna ketti.
Qazaq halqynyń betke ustar ókilderi aýytqý, kúmán jáne túńilýdiń dramalyq jolynan ótti. Biraq ulttyq-demokratııalyq ıntellıgensııa taǵdyrynyń eń úlken tragedııasy – onyń basym bóligi sol repressıvtik mashınanyń «aýyzyna» túsip, olardyń tikeleı nemese janama túrde paıda bolǵanyna járdemdeskeninde.
Biz kóp jaǵdaıda, konstıtýsıonalızmdi keńes dáýirimen baılanystyramyz. Aldyńǵy konstıtýsııalar bolǵan kezde Qazaqstanda shynaıy konstıtýsıonalızm boldy ma? KSRO qalyptasqan sátten bastap, memlekettik uıymnyń irgeli qaǵıdasy – biryńǵaı odaqtyq memleket uǵymy boldy. 1924 jylǵy Konstıtýsııaǵa səıkes respýblıkalardyń egemendigi Odaq quzyretine kiretin kólemde jəne arnaıy taqyryppen shekteldi (3-bap). Osyndaı ereje 1936 jylǵy 5 jeltoqsanda VIII Búkilodaqtyq Keńester sezi qabyldaǵan KSRO-nyń jańartylǵan Konstıtýsııasynda da qamtyldy. Al 1977 jylǵy Konstıtýsııada respýblıkalardyń egemendigi týraly eshteńe aıtylmaǵan. Tıisti bap KSRO Konstıtýsııasyna jatqyzylǵan máselelerde ǵana, ıaǵnı respýblıkalardyń óz aýmaǵynda memlekettik bılikti óz betinshe júzege asyrý quqyǵy týraly kórinisimen shektelgen. Máselen, Keńes Sosıalıstik Respýblıkalar Odaǵynyń 1924 jylǵy Konstıtýsııasynda Odaqqa júktelgen máseleler boıynsha maqala 24 tarmaq bolsa, 1936 jyldardaǵy Negizgi Zańnyń tıisti maqalasy – 23 al 1977 jylǵy Konstıtýsııada máselelerdiń tizimi 12 tarmaqqa deıin qysqardy. Keńestik kezeńniń konstıtýsııalyq tájirıbesi qatań ortalyqtandyrý úderisimen sıpattalady. 1936 jáne 1977 jyldarǵy KSRO-nyń Konstıtýsııasy deklaratıvti jáne jalǵan boldy. Olardyń basty maqsaty sosıalıstik júıeniń artyqshylyqtaryn, onyń jetistikterin nasıhattaýda boldy. Memlekettik jáne qoǵamdyq ómirdi naqty quqyqtyq retteý máselesi Konstıtýsııamen nemese tipti zań aktilerimen de júzege asyrylmady. Olardyń kóbi tek resmı túrde qoldanýǵa arnalǵan memlekettik jáne vedomstvolyq normatıvtik aktilermen oryndaldy jáne kóp jaǵdaıda tek «qyzmettik qoldanys» sıpatymen belgilendi.
Keńes ókimetiniń konstıtýsııalyq tájirıbesinde Odaq terrıtorııasy men odaqtyq respýblıkalardyń terrıtorııalary máseleleri ózinshe anyqtaldy. 1924 jáne 1936 jyldarǵy KSRO-nyń Konstıtýsııasy odaqtyq respýblıkalar arasyndaǵy shekaralardy ózgertýge onyń kelisiminsiz (6-bap jáne 18-bap) jol bermeıtin erejemen shektelip, tek Odaqtyń syrtqy shekaralary týraly jáne odaqtyq respýblıkalar aýmaǵyn ózgertý ókilettiligi bar KSRO Joǵarǵy Keńesi týraly sóz etiledi.
Alaıda 1977 jylǵy KSRO-nyń Konstıtýsııasy Odaqtyq respýblıkalardyń terrıtorııalaryn qamtıtyn Odaq terrıtorııasynyń birtutastyǵyn jarııalady (75-bap). Odaqtyq ortalyqtyń kelisiminsiz ózgertilýi múmkin bolmady (78-bap). Odaqtyq respýblıkalar arasyndaǵy shekara tıisti respýblıkalardyń ózara kelisimi boıynsha KSRO-nyń bekitýimen ózgertilýi múmkin. Demek, KSRO-nyń sońǵy Konstıtýsııasy eki terrıtorııalyq ústemdikti – KSRO men Odaq Respýblıkasyn ornatty. Biraq bul tásil sózsiz qarama-qaıshylyqtardy týdyrdy.
Belgili bolǵandaı, 1937 jáne 1978 jyldarǵy Qazaq KSR Konstıtýsııasy qurylymynda KSRO-nyń tıisti Konstıtýsııalarynyń qurylymy tolyǵymen qaıtalandy. Sonymen qatar 1978 jylǵy Konstıtýsııada Qazaq KSR quzyretine jatatyn máselelerdiń tizbesi 1936 jylǵy Konstıtýsııamen salystyrǵanda aıtarlyqtaı qysqardy, bul taǵy da qatań ortalyqtandyrý úderisin kórsetedi. 1937 jylǵy Negizgi Zańmen salystyrǵanda, 1978 jyly qabyldanǵan Qazaq KSR-niń Konstıtýsııasy respýblıkadaǵy eń joǵarǵy memlekettik basqarý organdarynyń konstıtýsııalyq quzyrettilikterin eki ese azaıtty. Eger Odaqtyq respýblıkalar arasyndaǵy shekaralardaǵy ózgeristerdi maquldaý, jergilikti halyqtyń pikirin joqqa shyǵaratyn Odaqtyq ortalyqqa jatatyn bolsa, onda respýblıka Konstıtýsııasynyń qandaı halyqtyq sıpatyn aıtýǵa bolady? Birqatar ońtústik ólkeler Qazaqstan quramynan О́zbekstanǵa, batysynda Chelıabi oblysyna jáne t.b. kóshýi Odaqtyq ortalyqtyń eshkimmen sanaspaıtynyn kórsetti. Qazaq jerinde eń qaýipti ıadrolyq synaq polıgonyn ornalastyrǵan Keńes ókimeti búkil halyqtyń ómirine qaýip tóndirdi. Bir sózben aıtqanda, Konstıtýsııalyq zańdylyq pen adamgershilik qaǵıdattary jaıyna qaldy. 1978 jylǵy Qazaq KSR-niń Konstıtýsııasynyń jumys úderisi 1993 jyly Táýelsiz Qazaqstan memleketi alǵashqy Konstıtýsııasyn qabyldaǵanǵa deıin jalǵasty.
Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa – táýelsizdik úshin kúrestiń ǵasyrlar boıǵy zańdy nátıjesi. «Faktiden zańǵa kóshý» – Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııany osylaı sıpattaýǵa bolady. Bul Qazaqstannyń egemen memleket retinde mártebesin rastaıtyn jáne onyń memlekettiligin jandandyrýǵa zor ynta týdyrdy. Qazaqstannyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa negizinen respýblıkanyń búkil halqynyń atynan júzege asyrylǵan ishki egemendikti jarııalaý jáne onyń basty nysany – kez kelgen ult ókilderiniń saıası úderisterge jáne óz mádenıetin damytýǵa qatysý quqyǵy. 1991 jylǵy jeltoqsanda jarııalanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııalyq zańy Qazaqstannyń ózin-ózi syrtqy anyqtaý formýlasyna sáıkes keledi.
Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jylǵy Konstıtýsııasy Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly Deklarasııa bastap bergen konstıtýsııalyq úderistiń belgili bir kezeńi ǵana boldy. Deklarasııada «jańa Konstıtýsııany, egemen memleket retinde respýblıkanyń mártebesin júzege asyratyn zańnamalyq aktilerdi ázirleýdiń negizi» degen ereje qamtylǵan. Bul ereje Qazaqstannyń memlekettik-quqyqtyq damýyn jedeldetti. Deklarasııa negizinde Qazaqstan Respýblıkasynyń birinshi jáne ekinshi konstıtýsııalary túzildi. Postkeńestik kezeńdegi Qazaqstannyń konstıtýsııalyq damýyna tán erekshelik, onda «óristeýshi nemese qalyptasýshy konstıtýsıonalızm» elementiniń bolýy. Onyń maǵynasyn konstıtýsııalyq qurylystyń sol kezeńde oryn alǵan saıası jáne áleýmettik-ekonomıkalyq shynaıylyqqa birtindep beıimdelýi úderisinde tujyrymdaımyz.
1993 jáne 1995 jyldardaǵy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń mátinderin salystyrmaly taldaý nátıjesi Qazaqstannyń konstıtýsııalyq zańnamasy memlekettik-quqyqtyq damýdyń úzdiksizdigi qaǵıdattarynan shyǵatyndyǵyn kórsetedi. Biraq eki Negizgi Zań arasyndaǵy aıyrmashylyqtar edáýir, olar negizinen qurylymdyq-mazmundyq túziliminde. «Konstıtýsııany qabyldaýǵa bolady, eń qıyn nárse – adamdardy soǵan sáıkes ómir súrýge májbúrleý», – deıdi fransýz fılosofy T.Karleıl. Quqyqtyq sıpatynan basqa, Konstıtýsııa mańyzdy áleýmettik-saıası mánge ıe. Onyń áleýmettik-saıası maǵynasy memlekettiń de, qoǵamnyń da odan ári damýy úshin quqyqtyq negizdi qalyptastyrýynda. Bul turǵyda, táýelsiz Qazaqstannyń alǵashqy Konstıtýsııalary áleýmettik múddelerdiń jıyntyǵy men saıası kúshterdiń teńgerimin kórsetetin ıdeologııalyq baǵdarlanýy tym áserli bolýy nazardan tys qalmady.
Konstıtýsııa – bul shynaıylyqqa jáne ýaqyttyń ózgerýine sezimtaldyqpen jaýap beretin tiri organ. Ol negizgi jalpyadamzattyq jáne demokratııalyq qundylyqtardy bekitedi. 2007 jyly qabyldanǵan Negizgi Zańǵa engizilgen túzetýler konstıtýsıonalızmniń jańa kezeńiniń bastaýy boldy. Taǵy bir mańyzdy másele – saıası júıeni yryqtandyrý, transparenttilik pen ashyqtyq deńgeıin arttyrý qajettiligi. Memleket pen qoǵamdy reformalaý úderisinde el bıligi birtindep júzege asyrý qaǵıdattaryn, saıası reformalardy kezeń-kezeńmen júzege asyrýdy, sondaı-aq ilgeri ekonomıkalyq ózgerister basymdyǵyn berik ustanýda.
Memlekettik mereke – Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııa kúni bizdiń memlekettiliktiń barlyq belgileri bar egemen memleket retinde qalyptasyp, álemdik qoǵamdastyqta aıqyn tanylǵandyǵymyzdyń aıshyqty faktory. Qazaqstandaǵy taǵdyrsheshti ózgeristerdiń nátıjesi qazirgi zamanǵy konstıtýsıonalızm, demokratııalyq memlekettilik, ashyq azamattyq qoǵam, tolyǵymen jańa ekonomıkalyq júıe, táýelsiz elimizdi odan ári nyǵaıtý jáne yryqtandyrý saıasaty boldy.
Erlan ARYN,
professor, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory
